Predslava

Tarix

Predslavani qurol emas, daryo o‘rgatgan.

Zarubdagi qayiqlar ularniki emas edi. Dneprdan odam o‘tkazadigan ikki katta kechuv kemasini monastir xo‘jaligi tutib turardi, ularda esa har bir o‘tkazish uchun haq oladigan yollanma odamlar eshkak eshardi; Predslavaning otasi butun umr o‘zganing qayig‘ida ishladi. Iliq mavsumda deyarli har kuni ish topilardi; qishda qayiqlar, arqon-anjomlar va eshkaklarni tuzatishar, savdogarlarga aravalarini yo‘lga hozirlashda yordam berishardi. Ikki akasi o‘sha qayiqlarda qoldi, ukasi esa erta shahar soqchilariga qo‘shildi — u yerda kamroq to‘lashardi, lekin har oy.

Predslava hamma bilan teng ishlardi va uni uzoq chidash talab qilinadigan joyga qo‘yishardi: boshqalar biroz qilgach, o‘rniga odam so‘raydigan ishni u soatlab qila olardi. Muvozanatni yaxshi saqlardi, eshkak eshishni tez o‘rgandi va og‘ir qayiqni qirg‘oqqa olib kelar ekan, suvda yoki chayqalayotgan qayiq sahnida soatlab tura olardi.

Otasi unga kuchni ko‘rsatmasdi. Og‘irlik qayoqqa ketishini his qilish kerak edi. Arqonni qachon qo‘yib yuborishni. Qachon bir qadam yonga tashlashni. Qachon oqim bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olishmay, qayiqni kerakli tomonga uning o‘zi burishiga yo‘l qo‘yishni. Keyinchalik Predslava jang uchun muhim bo‘lgan hamma narsani daryoda o‘rgandim, der edi: kuch deyarli hech qachon aynan sen kutgan joyga kelmaydi va uni o‘z kuching bilan to‘xtatish mutlaqo shart emas.

U o‘n to‘qqiz yoshda bo‘lganida, kechuvga kichik bir qaroqchilar to‘dasi chiqib keldi: ular o‘sha kuni daryodan savdogarlarning aravalari o‘tkazilishini bilib, qirg‘oqdagi odamlarni qo‘lga olishga urinishdi. Yaqin-atrofda haqiqiy soqchilar yo‘q edi. Predslava ukasining tungi navbatchilikdan so‘ng uyda qoldirgan dumaloq qalqonini ilib oldi.

U undan foydalanishni deyarli bilmasdi. Birinchi zarba qalqonni qo‘lidan urib tushirishiga sal qoldi. Ikkinchisini u yaxshiroq qabul qildi. Uchinchisida raqibning qurolini to‘xtatishga emas, balki zarba yonga sirpanib ketadigan qilib qalqonni burishga urindi — va bu ish berdi. O‘shanda u aynan nimani to‘g‘ri qilganini hali bilmasdi. Faqat o‘sha tuyg‘uni eslab qoldi.

Hujumchilarni oxir-oqibat karvondagi odamlar quvib yuborishdi. Predslava yelkasidan kesilib yaralandi, ammo o‘sha kuni oilasidan hech kim halok bo‘lmadi. Shundan keyin ukasi uni jiddiyroq o‘qita boshladi: ustoz sifatida u o‘rtamiyona, jangchi sifatida esa undan ham battar edi, lekin o‘zidan ko‘ra ko‘proq tushunadigan odamlarni bilardi.

Uning o‘rganishi g‘alati kechdi. Boshqalar qattiqroq urishni o‘rganmoqchi edi; Predslava esa zarba umuman mo‘ljallangan joyga yetib bormasligi uchun nima qilish kerakligini tushunmoqchi edi. U raqib qulochkashlashdan oldin og‘irligini qanday ko‘chirishini, odam deyarli har doim qaysi oyog‘ini birinchi qo‘yishini, qachon qalqonning yuzini, qachon chetini tutish kerakligini, orqasida turgan kishini ochiq qoldirmay qanchalik uzoqqa siljish mumkinligini so‘rardi. Katta soqchilardan biri bir kuni unga zarba yemaslik haqida haddan ziyod ko‘p o‘ylashini aytdi. Predslava bunda hech qanday kamchilik ko‘rmasligini aytib javob berdi.

U zirh kiyib ko‘rdi va deyarli darhol undan nafratlanib qoldi. Hatto yengil anjom ham u eng ko‘p ko‘nikkan narsalarni o‘zgartirib yuborardi: gavdasini qancha masofaga siljita olishini, qisqa qadamning yengilligini, o‘z og‘irligini his qilishni. Undan ham yomoni boshqa narsa edi — zirhda u o‘ziga xato qilishga yo‘l qo‘ya boshladi. Zirhsiz bo‘lsa, chap berishga urinadigan zarba birdan maqbuldek tuyula boshlardi. Ilgari darhol tashlaydigan qadamini bir lahzaga kechiktirardi. Predslava himoyasini zarbaga bardosh berish qobiliyati atrofida emas, balki unga yaxshilab tegishiga yo‘l qo‘ymaslik qobiliyati atrofida qurmoqchi ekanini tez tushundi. Uning anjomlari orasida sovut shu-shu paydo bo‘lmadi.

Uning o‘rniga qalqonlari tobora kattalashib bordi va nihoyat og‘ir qalqonga yetdi. Buning bahosini u achinmaydigan narsa bilan to‘laydi: qalqon ortidan turib o‘zi javoban bosim o‘tkazishi qiyinroq. Safga to‘qnashuvlarda g‘olib chiqish uchun chiqadigan odam uchun bu yomon savdo. Predslava g‘olib chiqish niyatida emas. Katta qalqonni doim o‘z oldida devordek sudrab yurish shart emas — uni burish, cheti bilan tutish, bir tomonni ochib, shu zahoti boshqasini yopish, raqibni zarba hech narsani hal qilmaydigan joyga urishga majburlash mumkin. Asta-sekin Predslava qalqon bilan birga, go‘yo u alohida buyum emas, balki tanasining bir qismidek harakat qilishni o‘rgandi. Zarbani aynan o‘rtasi bilan qabul qilishga u hech qachon urinmaydi: agar raqib qattiq ursa — shuncha yaxshi, chunki kuchli zarbani to‘xtatish qiyinroq, ammo yonidan o‘tkazib yuborish ancha oson.

Aynan shu ishda u chindan ham mohir bo‘ldi. Predslavaning o‘zi boshqalardan pishiqroq emas. Shunchaki uning tanasiga kamroq zarba yetib boradi. Qilich qalqondan sirpanib ketadi. Nayza yarim kaft yonidan o‘tib ketadi. Bolta yelka o‘rniga qalqon chetiga botadi. Raqib qulochkashlashni boshlab qo‘ygan bo‘ladi va shundagina u bir lahza oldin turgan joyida emas, sal chetroqda turganini tushunadi. Begona odamga bu ba’zan omaddek ko‘rinadi. Predslava e’tiroz bildirmaydi; buni nima deb atashlari unga baribir.

Skramasaks ancha keyin paydo bo‘ldi. Katta qalqon yonida uzun qilich juda ko‘p joy talab qilardi, bolta bilan qulochkashlash esa ko‘proq ochilishga majbur qilardi. Predslavaga tez g‘alaba qozonish mumkin bo‘lgan qurol kerak emas edi. Unga asosiy ishni qilishga xalaqit bermaydigan qurol kerak edi.

Olishuvni tez tugatishga u urinmaydi ham. Raqib uning qarshisida qolsa, shuning o‘zi yetarli. Agar u Predslava bilan olishayotgan bo‘lsa — demak, boshqa birov bilan olishmayapti. Predslava uchun eng yomoni kuchli zarba emas, balki u ko‘rmay qo‘ygan dushman.

Shuning uchun u bir joyda ko‘ringanidan kamroq turadi. Bir qadam yonga, ikki qadam oldinga, olishuvning narigi chetiga tez o‘tish — Predslava jangni tinmay shunday qayta quradiki, xavf yana qalqon oldida paydo bo‘ladi. Og‘irroq jangchi himoya bilan harakat o‘rtasida tanlov qilishga majbur bo‘ladigan joyda u shunchaki o‘rnini o‘zgartiradi.

Predslava o‘zini chekinishga joy yo‘q yerda emas, balki bir necha qadam bilan kerakli yo‘nalishni yopish mumkin bo‘lgan yerda eng yaxshi his qiladi: darvoza yonida, binolar orasida, saf chetida, aylanib o‘tishga urinilayotgan safdoshi yonida. Oldidagi ikki dushmanni u hali ushlab tura oladi. Orqasidagi bittasi ikkovidan ham xavfliroq.

Kechuvga qilingan hujumdan bir necha yil o‘tib Predslava shahar soqchilariga qo‘shildi: darvoza oldida navbatchilik qildi, boj yig‘uvchilarni kuzatib bordi, kichik guruhlar bilan daryo bo‘ylab yurdi va bir necha marta qaroqchilarni ta’qib qilishda qatnashdi.

Aynan soqchilikda u ilk bor o‘zi mas’ul deb bilgan odamni yo‘qotdi. Kichik bir guruh ikki qochoqni qirg‘oq yaqinidagi tashlandiq xo‘jaliklar orasidan quvib borardi. Predslava yosh bir soqchini ikki bino orasidagi tor o‘tish joyini qo‘riqlashga qoldirib, o‘zi boshqalar bilan oldinga ketdi. U yerda yigitga xavf yo‘qligiga u amin edi. Ular qaytib kelishganda, yigit o‘lik edi: hech kim payqamagan uchinchi hujumchi orqadagi hovlidan kirib kelgan edi.

Predslava o‘sha vaziyatni xayolida qayta-qayta aylantirdi. Yonida qolish kerak edi. Hovlini tekshirish kerak edi. Ikki kishini qo‘yish kerak edi. O‘zi o‘tish joyida turishi kerak edi. Har safar u yangi yechim topardi, ammo ularning birortasi hech narsani o‘zgartirmasdi.

O‘shandan beri u butun olishuvni ko‘ra olmaydigan vaziyatga yomon chidaydi. Jangda Predslava tinmay ortiga qaraydi: uning uchun ortida kim turganini ham, u yerga kim o‘tib kelishi mumkinligini ham bilish muhim. Og‘ir qalqon u ko‘rib turgan dushmanga qarshi a’lo ish beradi. Uni aylanib o‘tgan kishi bilan Predslava o‘rtasida esa deyarli hech narsa qolmaydi.

Shu sababli u maydonning bitta katagiga kamdan-kam bog‘lanib qoladi. Agar saf cheti bo‘sh kelsa — o‘sha yoqqa siljiydi. Agar raqib aylanib o‘ta boshlasa — jangni uning ortidan buradi. Agar safdoshi ochiq qolsa — xavf yana old tomondan keladigan qilib turishga urinadi. Predslava uchun kimnidir himoya qilish uning oldida qimirlamay turish emas, balki o‘z vaqtida u bilan xavf o‘rtasida paydo bo‘lish demakdir.

Shu bilan birga u o‘ziga har bir xavf ortidan yugurishga ham yo‘l qo‘ymaydi. Bitta raqibning ortidan quvib ketsang bas — boshqasiga yo‘l ochib qo‘yishing mumkin. Shuning uchun uning jangi deyarli har doim bir xil tanlovdan iborat: qaysi xavfni hozir to‘sish kerak va qaysi birini boshqa birovga qoldirishga to‘g‘ri keladi.

Otma boltalarni u o‘zini qulay joydan sug‘urib olishga urinadiganlar tufayli qo‘lga oldi. Dushman bir necha qadam chekinadi, ortida qulay yo‘l qoldiradi — va uning ortidan borishini kutadi. Predslava bunday taklifni tanishni o‘rgandi. Endi u o‘tish joyi yonida yoki saf chetida qolgan holda otish bilan javob bera oladi. Qalqonni bir lahzaga chetga qo‘yish unga o‘zi qo‘riqlashni zimmasiga olgan joyni birovga ishonib topshirishdan osonroq.

Soqchilikda u yana bir necha yil xizmat qildi, so‘ngra karvon qo‘riqlash va Dnepr bo‘ylab qisqa yollanma ishlarga o‘tdi: haqi yaxshiroq edi, ish esa o‘sha-o‘sha — xavf bilan buning uchun haq to‘lagan odamlar o‘rtasida turish.

Bu ziddiyatni eng aniq qilib Lyubava ta’riflab bergan edi — ular bir necha marta bir safda turishgan. Lyubavaga makon kerak: yana bir qadam, yana bir o‘rin, nima bo‘lishini ko‘rish uchun yana bir imkoniyat. Predslavaga esa makon boshqa sabab bilan kerak — xavfli bo‘lay deb turgan yo‘nalishni o‘z vaqtida yopib ulgurish uchun. Biri o‘zini kutgan joyda bo‘lib qolmaslik imkonini izlaydi. Ikkinchisi — aynan o‘sha yerda o‘z vaqtida bo‘lish imkonini. Ular bir-birini shu-shu ishontira olmadi, ammo Predslava Lyubavaning bir gapini eslab qoldi: agar chekinishga chindan ham joy bo‘lmasa, demak, kimdir oldinroq xato qilgan. U bunga rozi bo‘la olmaydi. Unutolmaydi ham.

Ratibor bilan ularning kamchiligi bir xil, faqat ikki qarama-qarshi tomondan. Ikkovi ham hech kim bermagan mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Farqi shundaki, Ratibor buni qilar ekan, kimning buyrug‘iga suyanishni izlaydi, Predslava esa hech kimnikini izlamaydi — va aynan shuning uchun o‘z xatolaridan birortasini ham ag‘darib qo‘yadigan odami yo‘q.

Kundalik hayotda u sabrli va kamgap. Qo‘li gul, arqonlar, tugunlar va qayiqlardan yaxshi xabardor; agar qarorgoh suv bo‘yida bo‘lsa, deyarli har doim qirg‘oqni birinchi bo‘lib tekshiradi. Tartibni yaxshi ko‘radi, ammo saranjomlik uchun saranjomlikni — yo‘q: buyumlar eski, tirnalgan va xunuk bo‘lishi mumkin, eng muhimi, ishlasa bas. Bu ayniqsa qalqonga taalluqli — Predslava yengidagi teshikni soatlab payqamasligi mumkin, lekin qalqonidagi shikastlangan tasmani darhol tuzatadi. Odamlarga ham xuddi shunday amaliy munosabatda bo‘ladi va unvonlardan ko‘ra va’da qilgan ishini bajaradiganlarni ancha yuqori qadrlaydi.

Uning butun tabiati — birovning yukini o‘z zimmasiga olishga moyilligida. Agar yonidagi kimdir jarohat olsa, Predslava deyarli beixtiyor nimani boshqacha qilishi mumkin edi, deb o‘ylay boshlaydi. Agar reja barbod bo‘lsa, u avval o‘z xatosini, shundan keyingina birovnikini izlaydi. Bu uni ishonchli qiladi. Va ayni paytda toliqtiradi.

U himoyasining juda oddiy chegarasi borligini biladi. Qalqon ulgurmasligi mumkin. Qadam kechikishi mumkin. Raqib chaqqonroq chiqib qolishi mumkin. Shunda raqibning quroli bilan uning tanasi o‘rtasida xatoni kechiradigan temir qatlami bo‘lmaydi. Aynan shuning uchun Predslava jangda o‘ziga deyarli hech qachon bo‘shashishga yo‘l qo‘ymaydi.

Boshqalarga uning katta qalqoni himoyadek ko‘rinadi. Uning o‘ziga esa — mas’uliyatdek. Predslava qalqon bilan hammani to‘sib bo‘lmasligini yaxshi tushunadi. Shunday bo‘lsa-da, hanuz bir kun buni o‘rganib oladigandek yo‘l tutadi.