Velemir

Tarix

Bir kuni Velemirga chekinishni buyurishdi va u chekindi. Buyruq to‘g‘ri edi. U hanuz shunday deb hisoblaydi.

Uning hikoyasidagi butun mushkullik ham shunda: ayblaydigan hech kim yo‘q.

Voyin yaqinidagi oila katta edi, yeri esa hosilsiz yilda och qolmaslik uchun aynan yetadigan darajada edi: bir nechta ot, kichkina xo‘jalik va bitta ham ortiqcha og‘iz yo‘q. Velemir uch o‘g‘ilning to‘ng‘ichi edi va og‘ir ishni uning o‘rniga hech kim qilmasligiga bolaligidan ko‘nikkan edi.

Otasi jangchi emasdi, lekin chegarabo‘yidagi ko‘pchilik erkaklar kabi uning nayzasi, boltasi va qalqoni bor edi. Bosqin yoki yo‘ldagi xavf haqida xabar kelganda, atrofdagi manzilgohlarning erkaklari to‘planishar, qorovul qo‘yishar va aravalarni xavfsizroq joylarga kuzatib qo‘yishardi. Velemir bunday guruh bilan ilk bor o‘n olti yoshida chiqdi.

O‘shanda hech qanday haqiqiy jang bo‘lmadi. Ular Sula daryosi tepasidagi qorovul minorasida uch kun sovuqda qotishdi, ikki marta uzoqda begona otliqlarni ko‘rishdi va uylariga qaytishdi. Shunga qaramay, bunday hayot unga tushunarli bo‘lib chiqdi: kutish, kuzatish, kuchni behuda sarflamaslik va chindan zarur bo‘lganda harakat qilishga tayyor turish.

Asta-sekin u qorovullar bilan tez-tez chiqadigan bo‘ldi — savdogarlarni kuzatib bordi, mol haydalganda podani qo‘riqladi, bir necha bor mayda to‘dalarni ta’qib qilishda qatnashdi. Otma nayza ko‘tarib yurishni ham o‘sha paytda boshladi. Qimmatbaho kamoni ham, muntazam o‘q otish mashqlari uchun vaqti ham bo‘lmagan odam uchun bu oddiy va tushunarli qurol edi. Velemir imkon qadar uzoqqa otishga urinmasdi: raqib yetarlicha yaqinlashishini kutar va hali qo‘l jangi boshlanmasdan turib nayzani kuchli va aniq uloqtirardi.

Tez orada bunday qurol aynan unga mos ekani ma’lum bo‘ldi. Xo‘jalikdagi uzoq yillik mehnat Velemirga baquvvat yelkalar va chidamlilik bergan edi. U ko‘pchilik odamlardek tez kuchdan qolmay, qayta-qayta butun vujudini otishga bera olardi. Vaqt o‘tib, shunchaki kuchli uloqtirishnigina emas, buni uzoq jangdan keyin ham birdek ishonch bilan qilishni o‘rgandi.

Yigirma uch yoshida Velemir uylandi va bir necha yil uzoq yurishlarga deyarli chiqmay qo‘ydi. Otasi bilan birga ishladi, o‘z hovlisini qurdi va qorovullik xizmatini asta-sekin ukalariga topshirdi. Unga hayotida harbiy ishlar yetarlicha bo‘lgandek tuyulardi.

Keyin qishki bosqin bo‘ldi. Qorovullar hujumchilarni juda kech payqadi. Aholining bir qismi istehkomlar ortiga yashirinishga ulgurdi, ammo bir nechta hovli tashqarida qoldi. Velemir darvoza tomon chekinish va alohida uylarni himoya qilishga urinmaslik buyurilganlar orasida edi.

U buyruqni bajardi. Hujumchilar quvib yuborilganida uning hovlisi yondirib yuborilgan, xotini esa halok bo‘lgan edi.

O‘sha tundan uning o‘zi ham butun chiqmadi, faqat jarohatni jangdan keyin oldi. Velemir hovlidan qolgan narsalarni titishga juda shoshib va bir necha soat juda kech tashlandi; kuygan to‘sin devordan ko‘chib, uning ko‘kragiga ko‘ndalangiga urildi. Qovurg‘alari qiyshiq bitdi va hanuz havo o‘zgarganda zirqirab og‘riydi. Yelkalari va qo‘llari avvalgidek qoldi — uloqtirishiga bundan zig‘ircha ham putur yetmadi. Ammo gavdaga tushgan og‘ir zarbani Velemir o‘zi kabi gavdali erkak ko‘tarishi kerak bo‘lganidan yomonroq ko‘taradi va buni hammadan yaxshiroq biladi.

Velemir chekinishni buyurganlarni hech qachon ayblamagan. U qaror to‘g‘ri bo‘lganini, bir nechta hovlini saqlab qolishga urinish ancha ko‘p jonlarga zomin bo‘lishi mumkinligini tushunadi. Biroq shundan beri hali ushlab turish mumkin bo‘lgan mavqeni juda istamay tark etadi.

Keyingi bir necha yilni u yana qorovul va yollanma guruhlarda o‘tkazdi va otma qurol ishlatadigan ko‘pchilik odamlardan og‘irroq anjom kiya boshladi. Avvaliga bu shunchaki o‘sha qovurg‘alarning oqibati va dushman nishonga tegizolmasligiga ikkinchi bor suyanishni istamaslik edi. Keyinroq bu uning jang uslubining bir qismiga aylandi.

Velemir doim chekinib, yangi mavqe izlashda katta foyda ko‘rmaydi. Joy yaxshi bo‘lsa, uni ushlab turish kerak; raqib seni u yerdan siqib chiqarmoqchi bo‘lsa, bunga o‘z kuchini sarflasin. Og‘ir zirh tasodifiy kamon o‘qi, tosh yoki omadsiz zarbani qabul qilib, shu tufayli butun rejani buzmaslikka imkon beradi.

Ammo bunday himoyaning chegaralarini u yaxshi biladi. U oldingi saf jangchisi ham, uzoq vaqt zarba almashishga qodir odam ham emas. Zirh unga qo‘l jangi izlash uchun emas, birinchi tekkan zarbadanoq yaxshi mavqeni tashlab ketmaslik uchun kerak. Boltani u chegarabo‘yidagi ko‘pchilik odamlar bilan bir xil sabablarga ko‘ra olib yuradi: bu ish quroli ham, jang quroli ham, yo‘lda har doim kerak bo‘lib qolishi mumkin bo‘lgan narsa ham. Velemir o‘zini bolta bilan yaxshi jang qiladigan jangchi deb hisoblamaydi. Agar dushman unga yetib kelgan bo‘lsa, demak, nimadir allaqachon noto‘g‘ri ketgan.

Jangda u birinchi otishga deyarli hech qachon shoshilmaydi. Raqib pana joydan chiqquncha, yonboshini o‘girguncha yoki xato ketish ehtimoli kamayadigan darajada yaqinlashguncha uzoq kuta oladi. Shu sababli uni ba’zan sust deb hisoblashadi. Velemirning o‘zi esa shoshqaloqlikdan qilingan xato — shunchaki uloqtirib yuborilgan qurol, deb hisoblaydi. Buning evaziga, jang boshlanib, nishonlar birin-ketin qulay masofaga chiqa boshlaganda, u sur’atni ko‘ringanidan ancha uzoqroq saqlaydi. Boshqa uloqtiruvchi kuchini ayay boshlagan joyda Velemir ishlashda davom etadi. U o‘z ustunligini aynan shunda ko‘radi: bitta imkonsiz otish emas, ko‘plab kuchli otishlar qilish va charchoq bilan birga sifatning tushib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik.

Melaniya u haqida qancha bilsa, u Melaniya haqida undan ko‘proq biladi. Ularning yo‘llari ikki marta kesishgan, ikkinchi gal gulxan atrofida kimdir kechuvdagi voqeani hikoya qilib berdi: Melaniya qanday qilib chekinishdan bosh tortgani va manzilgohdan odamlar qochib ketguncha hujumchilarni to‘xtatib turgani haqida. Velemir jim tinglab o‘tirdi. Keyin o‘rnidan turib, otlarni ko‘zdan kechirgani ketdi. U Melaniyani to‘g‘ri ish qilgan deb hisoblamaydi. Uning bunday deb o‘ylashga hech qanday haqqi ham yo‘q va u buni juda yaxshi tushunadi. O‘sha oqshomdan beri u Melaniya bilan bir marta ham gap qotmagan.

Hlib bilan Velemir butun bir yoz birga xizmat qildi. Har birining boshidan nima o‘tgani haqida na u, na bu gap ochdi, garchi ikkalasi ham buni ancha tez anglab olgan bo‘lsa-da. Faqat bu sukunat boshqacha edi. Xuddi o‘zi kabi buyruqni bajargan va uni ham noto‘g‘ri deb atay olmaydigan odamning yonida Velemirga jim turish oson — aynan shuning uchun gaplashadigan narsa ham bo‘lmadi.

Predslava bilan oddiyroq, chunki u yerda bahs faqat temir haqida. Ikkalasi ham mavqeni so‘nggi imkongacha ushlab turadi; farqi shundaki, Velemir zirh kiyadi, Predslava esa o‘z qoidasiga ko‘ra kiymaydi va har biri ikkinchisini ehtiyotsiz deb biladi. Bir kuni u Predslavadan qalqon ulgurmay qolsa, nima qilishini to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘radi. Predslava, unda qalqon kerakli joyida bo‘lmagan bo‘ladi, deb javob berdi. Bu javob Velemirni tinchlantirmadi.

Qarorgohda u deyarli har doim o‘ziga ish topadi. Otlarni yaxshi biladi, oddiy jabduqni tuzata oladi, g‘ildirakni o‘qqa kiygizadi, boltani charxlaydi yoki qarorgohni mustahkamlashga yordam beradi. Bekor o‘tirishni yoqtirmaydi va ish tugamasdanoq charchoqdan nolib qoladigan odamlarni yaxshi tushunmaydi. Kam gapiradi, odatda faqat aytadigan gapi bo‘lgandagina. Janjallarga xotirjam qaraydi, ammo biror mavqeni egallab olgan bo‘lsa, uni fikridan qaytarish qiyin.

U ko‘p shartli murakkab rejalarni yoqtirmaydi, ayniqsa kimdir ulgurishi, kimdir payqamay qolishi yoki kimdir albatta chekinishi kerak bo‘lgan rejalarga ishonmaydi. Velemir doim: agar bunday bo‘lmasa, nima qilish kerak, deb so‘raydi.

O‘tgan kuzda guruh yo‘l yaxshi o‘qqa tutiladigan tepalikdan chekinayotgan edi. Velemir hammadan keyin yig‘ildi va shoshilmay yig‘ildi: qolgan otma nayzalarini terib oldi, tasmasini to‘g‘riladi, yana bir bor pastga qaradi. Hech kim unga hech narsa demadi. Mavqeni u hammadan yaxshiroq ko‘rardi — aynan shuning uchun xavfni uni tashlab ketishga yetarli sabab deb bilmadi. Uning uchun yetarli sabab — buyruq; buyruqni esa u bir marta o‘z vaqtida va to‘g‘ri bajargan, ammo bu hech narsani qutqarib qolmagan edi.

Agar unga juda erta chekinishni buyurishsa, u buyruqni bajaradi. Ammo deyarli har doim ortiga o‘girilib qaraydi. Ba’zan — ikki marta.