Hlib

Tarix

Hlib jangga birorta qalqon olib chiqishidan ancha oldin qalqonlar orasida voyaga yetgan.

Bilhorodda otasining ishi yog‘ochga oid edi: arava qismlari, asboblar uchun soplar, shahar soqchilari uchun qalqonlar. Temir qismlarni temirchiga buyurtma qilishar, qolganini esa o‘zlari — yog‘och, teri va tasmalardan yasashardi. Oila kamtarona, lekin to‘q yashardi. Hlib yoshligidan dastalarni moslar, qalqonlarni tuzatar, o‘smirligidayoq qaysi sop birinchi kuchli zarbadayoq yorilib ketishini, qaysi biri yana bir necha yil chidashini bilardi. Shunga qaramay, harbiy ish uni deyarli qiziqtirmasdi.

Hammasi u o‘n olti yoshga to‘lganda o‘zgardi. Shahar orqali knyazning bir guruh askari o‘tib borayotgan edi; ularga zudlik bilan bir necha o‘nlab yangi qalqon kerak bo‘lib qoldi, anjomlarini ham ta’mirlash lozim edi. Jangchilar qariyb ikki hafta ustaxona yonida yashashdi. Hlib otasiga yordamlashdi va navkarlarni ilk bor tantanali kirib kelish chog‘ida emas, oddiy turmushda ko‘rdi: holdan toygan, ust-boshi kir, tasmalari uzilgan, qilichlari o‘tmaslashgan, eski chandiqlari bilan.

Uni hayratga solgan narsa ularning qanday jang qilishi emas edi. Hayratga solgani — ular bunga naqadar oddiy ish deb qarashlari edi.

Bir necha yildan so‘ng u shahar soqchilari safiga kirdi. Tez o‘rganish unga nasib etmagan edi. Buning o‘rniga o‘rganganini boshqa yo‘qotmasdi: agar boshlig‘i qalqonni qanday tutishni ko‘rsatsa, ertasiga Hlib uni to‘g‘ri tutardi; agar mashq jangida biqinini ochib qo‘ysa, keyingi safar buni yodda tutardi.

Qilichni u mehr qo‘ygani uchun emas, qo‘l yetadigan qurollar ichida eng universali bo‘lgani uchun tanlagan. Umuman, Hlib qurolni o‘zining bir bo‘lagi deb hisoblamaydi: yaxshi qilich — o‘z ishini yetarlicha ishonchli bajaradigan asbob. Gurziga ham xuddi shunday qaraydi.

Qalqon esa uning uchun hech qachon ikkinchi darajali bo‘lmagan. Qanday jang qilish kerakligini ko‘pincha aynan qalqon hal qiladi. Og‘iri tazyiqqa bardosh berish va boshqa jangchi allaqachon chekinib ketadigan joyda ham o‘rnida turib qolish imkonini beradi — faqat uning panasidan urish qimmatroqqa tushadi va zarba kamroq tegadi. O‘rtachasi qurolning o‘ziga ko‘proq erkinlik qoldiradi: zarbalar arzonroq va aniqroq, biroq pana sezilarli darajada kamroq. Shuning uchun mavqeni ushlab turish kerak bo‘lsa — Hlib og‘ir qalqon bilan qilichni oladi; o‘zi bosim o‘tkazishi kerak bo‘lsa — gurzi bilan o‘rta qalqonni. U bu yo‘llarning birortasini boshqasidan afzal deb bilmaydi. Bular shunchaki bir ishni bajarishning ikki usuli.

Zirhi o‘rtacha, bu ham tasodifan qo‘liga tushgan narsa emas, balki tanlov. Og‘ir zirh ikkinchi usulni ma’nosiz qilib qo‘yardi: gurzi va o‘rta qalqon bilan butun gap aynan harakatlanish va bosim o‘tkazishda, boshdan-oyoq temirga burkangan Hlib esa og‘ir qalqonli o‘zining sustroq nusxasiga aylanib qolardi. Yengil zirh birinchi usulga dosh berolmasdi. Unga ikkala yo‘l ham ochiq qoladigan anjom kerak — va u bittasida yaxshi-yu, ikkinchisida yaroqsiz bo‘lgandan ko‘ra, har birida sal bo‘shroq bo‘lishni afzal ko‘radi.

Soqchilar orasidan uni mahalliy boyarning kichik drujinasiga taklif qilishdi. Haqiqiy janglar o‘sha yerda boshlandi: karvonlar, o‘lpon yig‘uvchilar, yo‘lto‘sar to‘dalari, mayda guruhlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar. Hlib tezda noqulay joyga qo‘ysa bo‘ladigan odam degan nom qozondi. Darvozani ushlab turish kerak bo‘lsa — Hlibni qo‘yishardi. Tajribasiz lashkarni olib o‘tish kerak bo‘lsa — Hlibni yuborishardi. Safda bo‘shliq paydo bo‘lsa — u o‘sha yerda hozir bo‘lardi. G‘alabadan keyin uni kamdan-kam birinchi bo‘lib tilga olishardi, lekin boshliqlari uning ismini yaxshi bilishardi.

Unda hech qachon katta intilishlar bo‘lmagan. U o‘z guruhiga ega bo‘lishni istamas, boylik yoki shon-shuhratni orzu qilmasdi. Unga oddiy va tushunarli narsa yoqardi: vazifa bor, yoningda odamlar bor, har kim o‘z o‘rnini biladi va hamma birgalikda kerakli ishni qiladi.

Aynan shuning uchun uni xizmatdan ketishga undagan voqea unga o‘zi tan olishga tayyor bo‘lganidan ham qattiqroq zarba berdi.

Guruhga o‘lponning bir qismini yashirishda ayblangan qishloqqa borish buyurildi. Vazifa odatdagidek tuyulardi: oqsoqolni topish, tegishli haqni olish, bir necha kishini so‘roqqa olib kelish. Hlibga qishloqdan chiqadigan yo‘lni to‘sib, hech kimni chiqarmaslik buyurildi.

U buyruqni bajardi. Qishloqning o‘rtasida nimalar bo‘layotganini ko‘rmadi — qichqiriqlarni eshitdi, tutunni va qochishga urinayotgan bir necha kishini ko‘rdi. Bir erkakni qilich bilan qo‘rqitib orqaga qaytardi. Ikki bolali ayolni ham o‘tkazmadi.

Keyinroq ma’lum bo‘ldiki, yashirilgan mol-mulkni qidirish talonchilikka aylanib ketgan. Uylardan biri o‘t oldi. Bir necha dehqonni kaltaklashdi, ikki kishi halok bo‘ldi.

Hlib hech kimni o‘ldirmadi. O‘t qo‘ymadi. Hatto zo‘ravonlik boshlangan joyda ham bo‘lmadi. U shunchaki yo‘lda turdi va odamlarni ketgani qo‘ymadi.

Boshliq hech qanday favqulodda narsa yuz bermadi, deb hisobladi: guruhga buyruq berilgan, qishloq jazolangan, mol-mulkning bir qismi olib ketilgan edi. Hlib ikki kundan keyin xizmatni tark etdi.

Shundan beri u bir necha yil savdogarlar va kichik guruhlarga hamrohlik qilish uchun yollanib yurdi, bitta xo‘jayinga doimiy xizmat qilishdan qochdi. U intizomga qarshi bo‘lib qolmadi, har qanday buyruqni yovuzlik deb ham bilmadi — aksincha. Hlib hanuz intizomsiz qurolli guruh juda tez qurol ushlagan olomonga aylanib qoladi, deb ishonadi. Shunchaki endi unga aynan nima buyurilayotganini ancha diqqat bilan tinglaydi.

Jangda u xotirjam, qanday ish tutishini oldindan bilsa bo‘ladi. Eng zaif dushman ortidan quvmaydi, har qanday yo‘l bilan eng katta zarbani berishga urinmaydi, chiroyli bir harakat uchun mavqeini kamdan-kam xavf ostiga qo‘yadi. Uning ustunligi — ishonchliligida. Qachon devor bo‘lib tazyiqni qabul qilish, qachon esa javoban o‘zi bosim o‘tkazish kerakligini yaxshi sezadi. Bir necha zarbaga bardosh bera oladi, ammo buni jasorat dalili deb hisoblamaydi.

Yolg‘iz jang qilishni yoqtirmaydi. Chap va o‘ng tomondan uni kim panalayotganini, ish o‘ngidan kelmasa, safdoshi qayerga chekinishini ko‘rib turganida o‘zini eng yaxshi his qiladi.

Bir necha yil oldin u Melaniya ismli nayzador ayol bilan bitta guruhda bir qish xizmat qildi va ular til topisha olmadi. Melaniya o‘z qarorlarini buyruq bilan izohlaydigan odamlarga deyarli beixtiyor ishonmaydi, Hlib esa buning tirik namunasi edi. Hlib uning o‘tmishida aksincha xavfni ko‘rardi: bir kishi butun guruh uchun nima uchun o‘lishga arzishini o‘zi hal qilishga haqli, degan ishonchni. Ularning bahslari muayyan jang vaziyatidan boshlanar va juda tez jang haqidagi suhbat bo‘lmay qolardi. Ular bir-biriga hech narsani isbotlay olmay ajralishdi.

Velemir bilan boshqacha va yomonroq kechdi. U ham chekinish haqidagi buyruqni bajargan va u ham buyruq noto‘g‘ri bo‘lgan deb hisoblamaydi. Farqi shundaki, Velemir shundan keyin xotinini dafn etdi, Hlib esa hech kimni dafn etmadi. Ular butun bir yoz birga xizmat qilishdi va bu haqda biror marta ham gap ochishmadi. Ikkalasi ham boshqasi nima haqda sukut saqlayotganini aniq bilardi.

Hlib kamgap ham, qovog‘i soliq ham emas. Kundalik turmushda u xotirjam, xushmuomala, hatto biroz zerikarli. Qo‘l mehnatini yaxshi ko‘radi, mayda-chuydani bajonidil tuzatadi va hali tuzatsa bo‘ladigan narsani nega uloqtirib yuborishlarini tushunmaydi. Qarorgohda doim nimanidir tortib qo‘yadi, qoqib qo‘yadi yoki to‘g‘rilab qo‘yadi; birovning yomon mahkamlangan tasmasi uning jig‘iga haqoratdan ham ko‘proq tegadi.

Peshonabog‘idagi metall plastinka hali otasining ustaxonasidayoq paydo bo‘lgan. Keraksiz bo‘lib qolgan detalni tashlab yuborishga ko‘zi qiymasdi, otasi oxiri: «Unda peshonangga taqib ol», deb yuborgach, Hlib xuddi shunday qildi. Bu ish shunchalik bema’ni ko‘rinardiki, birinchi savoldayoq u boshqa izoh to‘qib chiqardi. O‘shandan beri shunday: plastinka qayerdan paydo bo‘lgani kim so‘rayotganiga bog‘liq.

Kam ichadi, lekin gulxan yonidagi uzoq suhbatlarni yaxshi ko‘radi. Odamlarni yaxshi eslab qoladi va va’dalarini deyarli hech qachon unutmaydi. Uni hazilkash deb bo‘lmaydi, ammo ba’zan quruq ovozda shunchalik bema’ni gap aytadiki, suhbatdoshi bu hazil ekanini bir necha soniyadan keyingina tushunadi.

U mas’uliyatdan qo‘rqmaydi, ammo boshchilik qilishni istamaydi. Boshliq qilib qo‘yishsa — vijdonan bajaradi. O‘zi esa so‘ramaydi.

Uning zaif joyi bitta: aniq qoidalarga ehtiyoji o‘zi ko‘tara oladiganidan kattaroq. Vaziyat noaniq bo‘lib, to‘g‘ri yechim yo‘q bo‘lganda, Hlib bajarishi shart bo‘lgan ish bilan shaxsan javob berishga tayyor bo‘lgan ish o‘rtasidagi chegarani qidirib, haddan ortiq vaqt sarflab qo‘yishi mumkin. Bir paytlar u o‘ziga, men faqat buyruqni bajardim, deb juda oson aytgan edi. Endi esa ba’zan qarama-qarshi chekkaga o‘tib ketadi va har bir qarorning oqibatlarini oldindan ko‘ra bilishga urinadi.

U buyruqni bajardi va uni bajarishga haqli edi. Hlib hanuz bir narsani bilmaydi: o‘sha yo‘lda turib, orqasida qilinayotgan ishning bir qismi bo‘lmaslik mumkinmidi? Bu savolni u ovoz chiqarib bermaydi. Ammo aynan shu savol uning qarorlaridan o‘zi tan olishga tayyor bo‘lganidan ancha ko‘prog‘ini belgilaydi.