Yanka

Tarix

Yankani yollashardi, chunki u jangchiga o‘xshamasdi.

Ko‘pchilik uni ilk bor ko‘rganda savdogarning yosh qarindoshi yoki karvon bilan yurgan xizmatkor qiz deb o‘ylardi va xatosini to‘qnashuv boshlanib bo‘lgandagina tushunardi. Ammo u hech qachon yashirin qotil bo‘lmagan: Yanka sezdirmay yaqinlashishni bilmaydi, qorong‘ida boshqalardan yaxshiroq ko‘rmaydi, uxlab yotganlarni so‘yishni esa unga shunchaki hech kim taklif qilmagan. Uning ustunligi ancha oddiy — ochiq jangda Yanka undan kutilganidan tezroq harakat qiladi.

To‘kinlik unga hech qachon nasib etmagan. Onasi Podil bozorida arzonroqqa sotib olishga muvaffaq bo‘lgan narsasini sotardi: bugun baliq, ertaga ip, indinga hech narsa. Otasi birovlarning aravalarida yukchi bo‘lib yurar, uyda esa begona odamlardan ortiq ko‘rinmasdi. Ular har bahor suv yuvib ketadigan jar tepasidagi birovning uyida bir burchakda yashashardi. Yanka uch farzandning eng kichigi edi va bir oddiy haqiqatni erta anglab yetdi: ko‘chada ekansan, hech narsaga arzimaysan. Hovlilarni, uy-joylar orasidagi tor yo‘laklarni, iskala yonidagi omborlarni, arzon mayxonalarni va katta yo‘ldan ko‘ra tezroq bir ko‘chadan boshqasiga o‘tib olish mumkin bo‘lgan joylarni u ko‘p kattalardan yaxshiroq bilardi.

Pul sanashni u o‘zida pul paydo bo‘lishidan oldinroq o‘rgandi va qaytimda aldamoqchi bo‘lishsa, deyarli adashmay sezardi. Shunga qaramay, savdolashishni yoqtirmasdi: gap juda cho‘zilib ketsa, shunchaki tezroq tugashi uchun yomonroq narxga ham ko‘nib qo‘yishi mumkin edi. Bozorda uni yuk tashishga, joy qo‘riqlashga va topshiriq bilan chopishga yollashardi — shahar yarmini ham u aynan o‘sha yerdan tanirdi.

Ilk skramasaksi unga birovning qo‘lidan o‘tib keldi: tamg‘asi o‘chib ketgan arzon, ishlatilgan tig‘ edi — akasi uni yarim kunlik mehnati evaziga bir soqchidan almashtirib olgandi. Yanka uni uzoq vaqt asbob sifatida olib yurdi: arqon kesardi, toylarni ochardi, baliq tozalardi. Kalta tig‘ bilan jang qilishni ancha keyin o‘rgandi.

O‘n yetti yoshida u aravakashlar, yollanma qo‘riqchilar va yukchilar yig‘iladigan Podildagi bir mayxonaga tez-tez kelib turadigan bo‘ldi. O‘sha yerda u Dobrin bilan tanishdi — knyazning sobiq navkari bo‘lgan bu odam endi yollanma guruhlar bilan yurar va yurishlar oralig‘ida tez-tez Kiyevda to‘xtab o‘tardi.

Dobrin unga murakkab usullarni o‘rgatmadi. U bir gapni takrorlardi: kalta qurol ikkilanishni kechirmaydi. Agar qilich, bolta yoki nayza ko‘targan odamga shunchalik yaqin kelib qolgan bo‘lsang, chiroyli jangga vaqt qolmagan. Undan oldin harakat qilish kerak.

Bunga Yanka juda qobiliyatli chiqdi. Kuchi kam edi, og‘ir anjom ostida esa o‘zini qamalib qolgandek his qilardi. Buning o‘rniga tezligi tug‘ma edi, o‘rganilgan emas: Yanka fursatni yaxshi sezar va muvaffaqiyatsiz harakatdan keyin deyarli qotib qolmasdi. Birinchi zarba o‘tmasa, o‘sha himoyani kuch bilan yorib o‘tishga urinmasdi: burchakni o‘zgartirar, yana bir qadam tashlar, boshqa joy izlardi. Ba’zan esa — shunchaki boshqa nishon.

Dobrin unga tezlik faqat odam qayoqqa borishini o‘zi hal qilib turgan paytdagina foydali ekanini uzoq tushuntirishga urindi. Yanka bu gapni eslab qoldi. Unga amal qilishni esa ancha yomonroq o‘rgandi.

Keyinchalik u Kiyev ichida kichik yuklarni, so‘ngra qo‘shni shaharlar orasida qisqa karvonlarni kuzatib borib, pul topa boshladi. Hujumlardan birida Yanka bunday uslubning zaif tomonini ham ilk bor tushundi. Hujumchilardan birini boshqa qo‘riqchi allaqachon yaralagan edi; u fursatni ko‘rib oldinga otildi va uni tezda tugatdi, keyingisini birinchi bo‘lib yaralashga ulgurdi, uchinchisini esa payqamadi. Zarba biqiniga tegib, ikki qovurg‘asini sindirdi. Agar boshqa qo‘riqchi aralashmaganida, Yanka, ehtimol, o‘zining birinchi jiddiy jangidayoq halok bo‘lardi.

Bu voqea uni ehtiyotkorroq qilishi kerak edi. Qildi ham. Lekin atrofidagilar istaganchalik emas. Yanka yengil zirh oldi: qovurg‘alari singanidan keyin butunlay himoyasiz chiqish endi ahmoqlikdek tuyulardi. Og‘ir sovutni ham kiyib ko‘rdi, ammo uning uchun har bir qadami bilan haq to‘lashni istamadi. Unga shunday himoya kerakki, unda hali fikridan qaytib, boshqa tomonga ketish mumkin bo‘lsin.

Qalqon masalasida uzoqroq tortishdi. Oxiri o‘rtachasini oldi — dushman tomon aynan uning quroli ro‘parasidan borishga majbur bo‘lgan hollar uchun. Skramasaks o‘sha-o‘sha, lekin qalqon ortidan nishonga tegizish qiyinroq, har bir zarba esa ko‘proq kuch oladi. Yon tomondan kirish mumkin bo‘lsa, Yanka qo‘lini bo‘sh qoldirishni afzal ko‘radi. Qalqonning foydasini u allaqachon tan olgan; unga qalqon kerakligini esa har safar qaytadan isbotlash kerak.

Bir necha yildan keyin Yanka Dobrinni yana uchratdi — endi uning oyog‘i mayib edi. Nima bo‘lgani haqida u kam gapirdi: oyog‘i bir to‘qnashuvda singan, guruh usiz yo‘lida davom etgan, uni esa bir xalta pul va mahalliy bir oila bilan kelishuv bilan begona qishloqda qoldirib ketishgan. Bu qarorni aynan kim qabul qilganini Dobrin aytmadi, Yanka esa so‘ramadi: uning bu haqda qanday indamay o‘tganidan bu dushman emasligi ayon edi.

Yanka og‘ir qurollangan jangchi chiday oladigan narsaga o‘zi chiday olmasligini yaxshi tushunadi. U o‘tish joylarini ushlab turmaydi, bir nechta dushman qarshisiga chiqmaydi va har bir hujumiga javob qaytarishga tayyor odam bilan uzoq zarba almashishni yoqtirmaydi. Hatto qalqon bilan ham u keyingi zarba yonidan o‘tib ketishi uchun qayerga surilishni doim izlaydi.

Aynan shuning uchun u doim raqib allaqachon boshqa birov bilan band bo‘lgan lahzani izlaydi. U eng ko‘p o‘ziga emas, boshqa tomonga qarab turgan dushmanni yoqtiradi. Agar safdoshi raqibni jang bilan bog‘lab qo‘ygan bo‘lsa, agar u yonini o‘girgan bo‘lsa, agar yarador chekinishga urinayotgan bo‘lsa yoki o‘qchi panasiz qolgan bo‘lsa — Yanka aynan o‘shanda o‘z navbati keldi, deb hisoblaydi.

Allaqachon zaiflashganlarga qarshi u ayniqsa xavfli, buning sababi yaradorni o‘ldirish osonroq ekanida emas. Uning uchun boshqa narsa muhimroq: yarador odam o‘z tanlovining bir qismini allaqachon qilib bo‘lgan. U chekinadi. Yarasini to‘sadi. Uni yaralagan odamni kuzatadi. Demak, Yankaga uning e’tibori kamroq qoladi, Yankaga esa ko‘pincha aynan shuning o‘zi kifoya. Endi xavf tug‘dirmaydigan bitta dushman deyarli har doim biroz yaralangan ikki dushmandan foydaliroq. Shu sababli uning qarorlari ba’zan shafqatsiz ko‘rinadi. Yanka bunday deb o‘ylamaydi: agar odam jangga kirib bo‘lgan bo‘lsa, uni faqat yarador bo‘lgani uchun qoldirib ketish — rahm-shafqatni g‘alati tushunishdir.

Bir necha yil karvon kuzatib yurgach, u kichik bir yollanma jangchilar guruhiga qo‘shildi va ilk bor to‘qnashuvdan chetda qolishni umid qiladigan qo‘riqchi sifatida emas, chinakam jangchi sifatida jang qila boshladi. Guruh yaxshi edi, lekin uzoq yashamadi. Boshlig‘i xatarli buyurtmalarni yaxshi ko‘rardi, chunki ular uchun ko‘proq to‘lashardi, va hamma birga tavakkal qilar ekan, bu Yankaga butunlay ma’qul edi.

Keyin guruh bir savdogarni qaroqchilarning katta to‘dasi izg‘ib yurgan yerlardan olib o‘tishi kerak edi. Boshliq xavfdan xabardor edi, ammo uni odamlarining ko‘pchiligidan yashirdi va faqat o‘zi hamda eng yaqin ikki sherigi uchun ikki baravar haq kelishib oldi. Karvonga hujum qilishdi. Bir necha kishi halok bo‘ldi. Yanka tirik qoldi va haqiqatni faqat qaytib kelgandan keyin bildi.

U o‘ch olishga kirishmadi va sobiq boshlig‘ini o‘ldirishga ham urinmadi. Shunchaki o‘ziga tegishli pulni oldi. Keyin uning pulidan yana bir qismini ustiga qo‘shib oldi. Boshliq uni to‘xtatmoqchi bo‘lganida, Yanka unga ikki yo‘l borligini aytdi: yo shu miqdorga ko‘nadi, yo boshqa yollanmalarga ularning jonlari evaziga aynan qancha olganini tushuntirib beradi. U ko‘ndi.

O‘shandan beri u xatarni uni zimmasiga olishi kerak bo‘lganlardan yashiradigan odamlarga juda yomon munosabatda bo‘ladi. O‘zi biladigan xavf uni kam qo‘rqitadi. Uning uchun chidab bo‘lmaydigani boshqa: kimdir uning o‘rniga, unga bilish shart emas, deb qaror qilganida.

Shu sababdan Dzvenislava bilan ular allaqachon jiddiy janjallashib ulgurgan. Bir necha yil oldin ular birga karvon boshlab borishgan va Dzvenislava oldindagi yo‘lni poylab turishgani haqidagi xabarni ichida saqlagan — buni bilish hech kimga yordam bermaydi, deb hisoblagan. Yanka bundan jang o‘rtasida xabar topdi. Dzvenislava hanuz to‘g‘ri qilganiga ishonadi. Yankaga yomon qarorni kechirish uning o‘rniga qabul qilingan qarorni kechirishdan ancha oson.

Hlib bilan esa aksincha: u birinchi soatdanoq Yankaning jig‘iga tegadi va bir necha yildan beri unga yoqadi. U Yankaga kerak bo‘lgandan kechroq qo‘zg‘aladi, Yanka asosiy deb bilmagan nishonlarga hujum qiladi va yaradorni tezda tugatish imkoniyati uchun qulay joyini tashlab ketmaydi. Yanka uni avval o‘z qalqonidan ruxsat so‘raydigan odam deb ataydi. Biroq aynan Hlib yonida jang qilish unga eng qulay, chunki u Yankaning o‘zida yetishmaydigan narsani beradi: atrofida tavakkal qilish mumkin bo‘lgan qo‘zg‘almas tayanch nuqtani.

Kundalik hayotda Yanka shovqinli, qiziquvchan va odamlar bilan juda oson tanishadi. Notanish kishi yoniga o‘tirib, o‘n daqiqada uning qayerdan kelayotganini bilib olishi, bir soatdan keyin esa u bilan go‘yo ko‘p yillik tanishlardek bahslashib o‘tirishi mumkin. Arzimas narsalar uchun uzoq jahl qilib yurolmaydi, lekin jiddiy haqoratlarni yaxshi eslab qoladi. Qimor o‘yinlarini yaxshi ko‘radi, ammo o‘rtacha o‘ynaydi va keyingi safar raqibi aldayotganini albatta payqashiga doim ishonadi. Deyarli hech qachon payqamaydi. Pulni tez sovuradi — bir necha hafta mayda narsalarda tejab yurib, keyin bir kechada shunchaki ko‘ngliga yoqqan narsani sotib olishi mumkin. Buning o‘rniga jang anjomlarini juda puxta parvarish qiladi: quroli eng qimmati emas, lekin doim o‘tkir, qini moslab qilingan, yengil zirhi esa shunday o‘tiradiki, jang paytida u haqda o‘ylashga hojat qolmaydi.

Vasilkiv yonida u bitta nayzadorning o‘ziga uch marta hujumga bordi. Birinchi safar nayzador uni qaytarib tashladi. Ikkinchi safar yana qaytardi va sal bo‘lmasa yaralab qo‘yay dedi. Uchinchi safar Yanka boshqa tomondan kirib, ishni bitirdi, keyin esa yarim kun bo‘ynini bemalol bura olmay yurdi.

U buni shunday eslaydi: ish berdi. Tirik qolgani bilan qarori to‘g‘ri bo‘lgani o‘rtasidagi farqni Yanka ko‘rmaydi — va izlamaydi ham. Hozircha bu farq unga ikki qovurg‘a va bir necha chandiqqa tushdi, undan qimmatga esa bir marta ham tushmadi.