Dzvenislava

Tarix

Yo‘ldagi eng xavfli narsani Dzvenislava hammadan oldin payqaydi. Bu tug‘ma qobiliyat emas, yigirma yillik odat: yo‘l chetidagi o‘t noto‘g‘ri tomonga bosilib qolganini guruhda faqat u ko‘radi. O‘sha yo‘ldagi xavfi jihatidan ikkinchi narsa esa — Dzvenislava birinchisi haqida har doim ham gapiravermasligi. Mana shunisini u xavf deb hisoblamaydi.

Hammasi otasining qopqonlaridan boshlangan. Otasi ov qilar, savdogarlarga yo‘l boshlar va Kiyev bilan dasht sarhadlari orasidagi yo‘llarni ulardan boj yig‘adiganlardan ham yaxshiroq bilardi. Onasi oddiy yaralarni davolar, eri oylab uyda bo‘lmaganda ro‘zg‘orni o‘zi tebratardi. Dzvenislava yoshligidan otasiga ergashib yurdi: otlarga qarardi, qopqon qo‘yardi, yo‘l yo‘q joyda yo‘l topishni o‘rganardi. O‘sha hayotda kamon qurol emas, ish asbobi edi. Odamlarga qarata nega o‘q uzishlarini ilk bor ko‘rishidan ancha avval u o‘q otishni o‘rganib bo‘lgan edi.

Tumashchni yoqib yuborishganda u o‘n yetti yoshda edi. Otasi bilan akasi o‘sha kechasi halok bo‘ldi. Dzvenislava onasini va kichiklarni shaharga olib chiqdi; onasi keyingi qishda kasallikdan vafot etdi. Singlisini bir hunarmand oilasi o‘z qaramog‘iga oldi. Ukasi bir yildan so‘ng karvonga qilingan hujum paytida bedarak yo‘qoldi va u hanuzgacha ukasi halok bo‘lganmi yoki uni yanada janubroqqa sotib yuborishganmi — bilmaydi.

Bularning hech birini u gapirib bermaydi. To‘g‘ridan to‘g‘ri berilgan savolga qisqa javob qaytaradi yoki gapni suhbatdoshining o‘ziga burib yuboradi. Dzvenislava kimdir bilan yarim kun yonma-yon yo‘l yurib, uning yaqinlari haqida hamma narsani bilib olishi, o‘zi haqida esa keyin unutib bo‘lmaydigan birorta ham so‘z aytmasligi mumkin.

Shahardan keyingi yillarda u karvonlarni kuzatib borib, tirikchilik qildi. Unga o‘q uzgani uchun haq to‘lashmasdi. Undan yaxshiroq otadiganlar bor edi va buni birinchi bo‘lib uning o‘zi aytardi. Haqni u bilan yurgan karvonning ishi umuman jangga kamroq borib yetgani uchun to‘lashardi. U qayerda qo‘nmaslik kerakligini bilardi. Qattiq yerda ham otliqlarning izini ko‘rardi. Sarhaddagi qishloqlar odamlari bilan shunday gaplasha olardiki, ular aytmoqchi bo‘lganidan ko‘prog‘ini aytib qo‘yishardi.

Drujinaga u yollangan yo‘lboshchi bo‘lib kelgan. Yurishda guruh ikkala ayg‘oqchisidan ham ayrildi va Dzvenislava hech kimdan ruxsat so‘ramay, yolg‘iz o‘zi oldinga ketdi. Pistirmani o‘z vaqtida payqadi. Shundan keyin unga qolishni taklif qilishdi.

Jangda u birinchi duch kelgan qulay joydan turib o‘q almashib o‘tirmaydi. Avval maydon yaxshiroq ko‘rinadigan, o‘zi esa kamroq ko‘rinadigan tomonni izlaydi, qalqon bilan himoyalangan raqibni esa o‘qlarini qalqonga sovurmay, yonidan aylanib o‘tadi.

Skramasaks doim ish quroli bo‘lgan — ov o‘ljasining terisini shilish, arqon kesish, qoziq yo‘nish uchun. U bilan jang qilishni Dzvenislava keyinroq o‘rgandi va hanuz buni uddalayman deb hisoblamaydi. Skramasaks bilan yengil qalqonni u birga qo‘lga oladi va faqat o‘q uzishga kech bo‘lgandagina. Qalqon bu yerda to‘qnashuvda g‘olib chiqish uchun emas: u raqibni yaralash, o‘ziga bir qadam joy bo‘shatish va yana masofani uzish uchun qancha vaqt kerak bo‘lsa, aynan shuncha vaqt beradi. Dzvenislava yaqin olishuvda g‘alaba qozonish niyatida emas — uning niyati ketib qolish.

Egnidagi zirhi ham xuddi shu sababdan yengil. Ayg‘oqchi piyoda yuradi, ot o‘tolmaydigan joylarga tirmashib chiqadi va bir kunda drujina ikki kunda bosadigan yo‘ldan ko‘prog‘ini bosib o‘tadi. Og‘ir zirh Dzvenislavaga aynan u baribir kirishmoqchi bo‘lmagan to‘qnashuvlardagina himoya qo‘shardi, evaziga esa uning hayoti tayangan narsani — oldinga chiqib, o‘sha kunning o‘zida qaytib kela olishini tortib olardi.

Kundalik turmushda u ozoda, ammo uy-ro‘zg‘orga bog‘lanib qolgan emas. Ortiqcha narsa to‘plamaydi, sergak uxlaydi, anjomlarini yarim soatda yo‘lga chiqa oladigan qilib saqlaydi. Yo‘lga chiqishdan oldin kamon ipini, o‘qlarni, pichoqni va egar tasmalarini tekshiradi — har safar, hatto bir soat oldin tekshirgan bo‘lsa ham.

U aqlli, ziyrak va har doim ham yoqimli emas. Tili achchiq. Haddan tashqari to‘g‘riso‘z. Uzoq ikkilanadiganlarga toqati yo‘q. Tantanali nutqlarni, knyaz marosimlarini va ma’nosi unga tushuntirilmagan buyruqlarni yomon ko‘taradi.

Ratibor bilan u o‘zini g‘alati darajada yengil his qiladi va bu uning o‘zining g‘ashiga tegadi. Ratibor undan katta; Dzvenislava hech qachon xizmat qilmaydigan bayroqlar ostida u yigirma yil xizmat qilgan va hanuz kimning buyrug‘iga suyanishni izlaydi. Dzvenislava hech kimnikini izlamaydi. Biroq ayg‘oqchilikdan qaytgach, u bayroq qo‘lida bo‘lgan odamga emas, aynan Ratiborga hisobot beradi — nega shundayligini esa na Lyutoborga, na o‘ziga biror marta tushuntirib bera olmagan.

Bir necha yil oldin u Yanka ismli yosh jangchi qiz bilan birga karvon boshlab yurgan. Ular yomon ajrashishdi. Dzvenislava oldindagi yo‘lni poylab turishgani haqidagi xabarni o‘zida saqlab qoldi: karvon baribir o‘sha yo‘ldan ketadi, ortiqcha qo‘rquv esa hech kimga yordam bermaydi, deb qaror qildi. Yanka buni jang o‘rtasida bilib qoldi. O‘shandan beri Dzvenislava bunday narsani kechirmaydigan kamida bitta odamni biladi — va bu uning qaror qabul qilish tarzida hech narsani o‘zgartirmadi.

Chunki u sukutni himoyaning bir shakli deb biladi — aynan shu yerda u qoqiladi. U tavakkalni o‘z zimmasiga olyapman, deb chin dildan ishonadi. Aslida esa u bu kimning tavakkali ekanini hal qilish huquqini o‘z zimmasiga oladi.

Dzvenislava boshchilik qilishga intilmaydi va bema’ni deb hisoblagan buyruqlarni yomon bajaradi. Uning sadoqati mansabga, urug‘ga yoki bayroqqa emas, odamlarga tegishli. U sodiq bo‘lgan odamlar odatda bundan eng oxirida xabar topishadi.