Lyutobor

Tarix

Lyutobor ilk jangidan keyin qo‘llari qanday qaltiraganini hanuz eslaydi va buni hech kim ko‘rmagan, deb hanuz ishonadi.

U o‘n olti yoshda edi. Qochmadi, hech kimga pand bermadi va hatto, shekilli, kimnidir yaraladi ham. Keyin esa qo‘llarining titrashi bosilishini kutib, yarim soat arava ortida o‘tirdi. O‘shandan beri Lyutobor birinchi bo‘lib boradi — jasoratdan emas, balki ikkilanganini hech kim payqab ulgurmasligi uchun.

U ko‘p yillar Kiyev knyaziga xizmat qilgan boyar va voyevoda Mstislavning yolg‘iz o‘g‘li. Onasi boshqa bir badavlat urug‘dan bo‘lib, bola to‘qqiz yoshligida vafot etgan; shundan keyin Lyutobor asosan otasining navkarlari orasida ulg‘aydi. Ot minishni yaxshi o‘qishni o‘rganishidan oldinroq o‘rgandi. Knyaz saroyining qoidalarini bilardi va boyarlar orasida o‘zini tuta olardi, garchi o‘qish-o‘rganish deyarli har doim uning jig‘iga tegsa ham: u faqat darhol qo‘l bilan sinab ko‘rish mumkin bo‘lgan narsanigina o‘zlashtirardi.

Otasi uni xizmatga tayyorlar, ammo unga haqiqiy mas’uliyat yuklashga shoshilmasdi. O‘g‘lini qobiliyatli, lekin o‘zini tiya olmaydigan va boshqalarning olqishiga haddan ziyod bog‘liq deb hisoblardi. Lyutobor undan asosan tanqid eshitardi, ma’qullashni esa deyarli hech qachon. U otasi adashganiga hanuz amin emas va aynan shuning uchun bu haqda o‘ylashdan to‘xtay olmaydi.

Mstislav bahorda, drujina hozir yo‘l olgan o‘sha sarhadda halok bo‘ldi. O‘limi oddiy edi: qaroqchilarning kichik to‘dalaridan birini ta’qib qilayotganda, ismini hech kim bilmay qolgan allakim uzgan kamon o‘qidan. Bu drujina uniki edi — u uni to‘plagan, unga haq to‘lagan va Lyutobor dunyoda yashagan yillardan ham uzoqroq boshqarib kelgan. Odatga ko‘ra bayroq o‘g‘ilga o‘tadi.

Lyutobor bayroqni qo‘liga oldi. Hech kim e’tiroz bildirmadi. Bu rozi bo‘lishdi degani emas.

Nayzani u fe’l-atvoriga mos kelgani uchun tanlamagan. Aksincha. Nayza — saf quroli; u joyida turib, dushmanning o‘zi nayza uchiga kelib qolishini kutishni talab qiladi, Lyutobor esa kutishni bilmaydi. Biroq nayzaning shunday bir xususiyati borki, shuning uchun u qolgan hamma narsaga chidagan: nayza bilan dushmanga birinchi bo‘lib yetiladi. Safning qolgan qismi hali yaqinlashib kelayotganda, u allaqachon ishga kirishgan bo‘ladi.

Uning butun jang uslubi shundan o‘sib chiqqan. Lyutobor nayzani devordek tutib turmaydi. U nayza bilan oldinga bosib boradi, yot safni yorib uradi, hali saf tortishga ulgurmaganlarni tarqatib yuboradi va raqibni drujina qayerga ketayotganini kuzatish o‘rniga o‘zi bilan ovora bo‘lishga majbur qiladi. Bu ko‘zga tashlanadi. Deyarli har doim ko‘zga tashlanadi. Lyutobor esa hech qachon o‘zini bunga befarqdek ko‘rsatmagan.

Qilich va qalqonni u nayzaga ish qolmaganda qo‘lga oladi: yaqin kelib to‘qnashganda, nayza dastasini tutib olishganda yoki safga turib, shunchaki bardosh berish kerak bo‘lganda. Qilichni durustgina ishlatadi — otasining navkarlari uni yetti yoshidan o‘rgatgan, ta’limning o‘zi esa puxta.

Zirhi o‘rtacha, qalqoni ham — holbuki Zdvij bo‘yidagi ota qo‘rg‘onida unga xohlaganini berishardi. Og‘ir sovutni Lyutobor bir yoz kiyib yurdi-yu, qaytarib berdi. Gap uning og‘irligida emas: unda Lyutobor dushmanga ikkinchi bo‘lib yetib borardi, uning butun jangi esa birinchi bo‘lib yetib borish va raqibga saf tortishga imkon bermaslikka qurilgan. O‘rta qalqonni ham xuddi shu sababdan tanladi: himoya unga faqat sur’atini haddan tashqari ko‘p olib qo‘ymaguncha kerak. Og‘ir qalqon yaxshiroq to‘sardi, ammo Lyutobor birinchi zarbaga va undan keyingi harakatga shu qadar ko‘p narsani bog‘laydiki, buning evazini har safar to‘lay olmaydi. U himoyaning bir qismini o‘zini hali kutilmagan joyda topishga ataylab almashtiradi. Agar u yerda baribir kutib turishsa, buning uchun qanday haq to‘lashini ham to‘la tushunadi.

Muammo shundaki, qilich va qalqon bilan jang — sabr-toqat jangi. Unda zarba bilan emas, boshini ikkinchi bo‘lib yo‘qotgan kishi yutadi. Lyutobor qilichga keragidan oldinroq o‘tadi, chunki nayza ortida turib kutish unga harakatsizlikdek tuyuladi, harakatsizlikka esa u bir daqiqa ham chiday olmaydi. Tajribali raqib buni ko‘radi va aynan shuni kutadi.

U ochiqko‘ngil, shovqinli va odamlar bilan oson tanishadi. Oddiy jangchilarning ismlarini eslab qoladi, ular bilan bir dasturxondan ovqatlanadi, qora ishdan hazar qilmaydi. Saxiy — ayniqsa buni ko‘zga tashlanadigan qilib qilish imkoni bo‘lganda. Musobaqalarni, qo‘shiqlarni va shovqinli bahslarni yaxshi ko‘radi. Yomon kuylaydi, lekin ishonch bilan. Mayda-chuyda narsalar uchun uzoq jahl qilib yura olmaydi va odatda birinchi bo‘lib yarashadi.

Ratibor otasiga hammadan uzoq xizmat qilgan va o‘g‘lining boshchilik qilishiga qarshi biror og‘iz so‘z aytmagan. U shunchaki doim qilib kelgan ishini qiladi: tasmalarni tekshiradi, navbatchilikni taqsimlaydi, saf qayerda turishini hal qiladi. Odamlar esa avvalgidek savollari bilan uning oldiga borishadi. Hech kim hech kimning oyog‘idan chalmayapti. Shunchaki buyruqni biri beradi, odamlar esa ikkinchisining so‘ziga kiradi, va buni ikkalasi ham biladi.

Shuning uchun Lyutobor Ratiborning tanbehlarini boshqa har kimnikidan ko‘ra og‘irroq qabul qiladi. Ratibor u bilan bir tekis, qisqa va lo‘nda gaplashadi — xuddi boshqa har kim bilan gaplashganidek, — va aynan shunisi chidab bo‘lmas. Maqtov cholning uning huquqini tan olganini anglatardi. Janjal huquq borligini va uni inkor etishayotganini anglatardi. Ohangdagi bir tekislik esa Ratibor hali qaror qilmaganidan boshqa hech narsani anglatmaydi.

Bir yozi u Borimir ismli bolg‘achi bilan bir guruhda yurgan — u ham xuddi shunday yosh, ammo ikki barobar kamgap edi. Borimir ham Lyutobor qilgan ishlarni qilardi: birinchi bo‘lib kirardi, eng xavfli raqibga zarba berardi, boshqalardan ko‘ra ko‘proq tavakkal qilardi. Tafovut shunda ediki, buni kimdir ko‘ryaptimi-yo‘qmi — unga mutlaqo baribir edi. Lyutobor Borimir o‘zini atayin shunday tutyaptimi yoki yo‘qmi — shuni tushunishga urinib, uch oy vaqt sarfladi. Baribir tushunmadi. Bu hanuz o‘sha yurishdan qolgan eng noxush xotira.

Yana bir odam uning kayfiyatini bundan ham uzoqroqqa buzgan. Karvonni kuzatib borar ekan, u bir necha hafta Zoryana ismli jangchi ayol bilan yonma-yon yurdi; Zoryana goh qilich, goh palaxmon bilan jang qilardi — o‘sha daqiqada qaysi biri qulayroq bo‘lsa, shunga qarab — va bunda muhokamaga arziydigan hech narsa ko‘rmasdi. Lyutobor unga yaxshi jangchining o‘z uslubi bo‘lishi kerakligini tushuntirishga urindi. Zoryana uslub — seni eng oson oldindan bilib olishlariga imkon beradigan narsa, deb javob berdi. Lyutobor hanuz Zoryanani adashyapti deb hisoblaydi. Lekin hanuz ketma-ket uchinchi marta jangga bir tomondan kirganida o‘sha suhbatni eslaydi.

Otasi unga ilk bor kichik bir ilg‘or guruhni boshqarishni topshirganida, bir necha hafta yonlarida begona bir guruh harakat qilgan edi. O‘sha guruhdagi Melaniyani Lyutobor eslamaydi. Melaniya esa uni — eslaydi.

Otasining ikkinchi nikohidan uning ikki ota bir singlisi bor. Kichigiga mehr bilan munosabatda bo‘ladi, kattasi bilan esa tinimsiz urishadi. Otasining ikkinchi xotini unga hech qachon ona bo‘lmagan, lekin uning merosga bo‘lgan huquqini aynan o‘sha himoya qiladi — mehr-muhabbatdan emas. Qo‘rg‘on, yer va urug‘ning knyaz huzuridagi o‘rni uchun otasining aka-ukalari da’vo qilishmoqda: urug‘ katta, Lyutobor unda eng yoshi, ustiga-ustak yurishga ketib qolgan yigirma uch yoshli merosxo‘r o‘zidan boshqa hammaga juda qo‘l keladi. O‘gay onasi uning tomonini oladi, chunki uning huquqi bilan birga o‘zinikini ham yo‘qotardi.

U qiladigan barcha yaxshiliklarni ko‘zga ko‘rinadigan joyda qiladi. O‘ljani hammaning ko‘z o‘ngida taqsimlaydi. Yaradorga otini hammaga eshittirib beradi. Aynan oldindagiga qarab turishgan paytda oldinga chiqadi. Bularning har biri o‘z-o‘zicha to‘g‘ri, ammo Lyutobor ularning birortasini ham jimgina qila olmaydi. O‘zidagi saxiylikni uni payqashlarini istashdan ajratishga u allaqachon urinmay qo‘ygan.

U shafqatsiz emas va hokimiyatga hokimiyat uchun intilmaydi. U shunchaki ko‘proq narsaga qodirligiga amin va umrini otasining soyasida o‘tkazib qo‘yishdan o‘lgudek qo‘rqadi. Shuning uchun o‘z qadrini isbotlash uchun har qanday imkoniyat u uchun bir zumda shaxsiy masalaga aylanadi. Aytgancha, otasi ham xuddi shunday fikrda edi va u ham oldinda yurardi. Uni aynan o‘sha yerda o‘ldirishdi. Mana shu o‘xshashlikni Lyutobor payqamaydi.