Ratibor

Tarix

Ratiborning deyarli ishlatmaydigan bir narsasi bor. Mana o‘n ikki yilcha bo‘ldiki, katta jang bolg‘asi uning egari yonida osig‘liq turadi va shu yillar ichida u uni, ehtimol, yigirma martacha qo‘liga olgandir. Ularning har birini eslaydi.

Chunki bolg‘ani olish qalqonni chetga qo‘yish demak, qalqonni chetga qo‘yish esa dushmanni ushlab turishning endi yetarli emasligini anglatadi.

Hnidindagi temirchixonani otasi yuritgan, Ratiborning qo‘l mahorati o‘sha yerdan. Undan temirchi chiqmadi: yoshligida u gavdali, kuchli va qiziqqon edi, navbatdagi janjaldan keyin uydan chiqib ketdi, shahar lashkariga qo‘shildi, u yerdan esa knyaz drujinasiga tushdi. Nufuzli qarindoshlari yo‘q edi, shu bois bor-yo‘g‘ini xizmat bilan topgan. Avvaliga otlar va anjomlarga qarardi, sovutlarni yamardi, pachoqlangan qalqonlarni to‘g‘rilardi, zaxiralarni kuzatib borardi. Lashkardagi qalqonlar o‘shanda asosan Bilhorodda yasalardi: rangi xunuk berilgan, ammo temir qoplamalari shunchalik puxta o‘rnatilganki, kuchli zarbadan keyin tasma emas, yog‘och yorilardi. Oddiy jangchilar safiga Ratibor tengdoshlaridan kechroq o‘tdi.

U hech qachon eng chaqqon yoki eng nafis jangchi bo‘lmagan. Uni boshqa narsa uchun qadrlashardi: yonidagilar orqaga tisarila boshlaganda ham Ratibor o‘z joyida qolardi. Safni ushlab turardi. Yaradorlarni pana qilardi. Jang hech kim hech kimni eshitmaydigan tiqilinchga aylanganda ham o‘zini yo‘qotmasdi.

Asta-sekin uni yoshlarning oldiga qo‘ya boshlashdi. Shu tariqa gurzi va og‘ir qalqon shunchaki uning anjomi emas, jang olib borish usuliga aylandi. Ratibor chiroyli yakkama-yakka olishuv izlamaydi va hal qiluvchi zarbani birinchi bo‘lib berishga urinmaydi. U dushman tazyiqini o‘ziga oladi, joyini ushlab turadi va dushmanni orqasidagi odamlarga o‘tkazmaydi.

Shunga yarasha uning zirhi ham imkoni yetgan eng og‘iri. Ratibor zarbadan chetlanmaydi — bu shunchaki uning jang usuli emas. U qayerda turgan bo‘lsa, o‘sha yerda turadi va turar ekan, ustiga uchib keladigan hamma narsaga bardosh berishi kerak; har bir ortiqcha temir qatlami — joyidan qo‘zg‘almay yana bir necha zarbani ko‘tara olish demak. Buning uchun qancha to‘layotganini Ratibor yaxshi biladi: og‘ir anjomda hech kimga yetib ololmaysan va hech kimdan qochib qutulolmaysan. Uning na unisini, na bunisini qilish niyati yo‘q.

Gurzini u halolligi uchun qadrlaydi. U tiqilinchda yaxshi ish beradi, qalqon ortidan qisqa-qisqa urishga imkon beradi va keng siltashni talab qilmaydi. Ratibor uni olijanob qurol deb hisoblamaydi — aynan shuning uchun unga ishonadi. Gurzi og‘ir zarbadan boshqa hech narsani va’da qilmaydi.

Bolg‘ani esa dushmanni shunchaki ushlab turish yetmay qolgan hollar uchun saqlaydi: qalqonni sindirish, zirhni majaqlash yoki bundan kamroq narsa to‘xtata olmaydigan odamni to‘xtatish kerak bo‘lganda. Uni yaxshi ishlatadi. Yoqtirmaydi. Qalqonsiz Ratibor o‘zini tanadan ko‘ra ko‘proq xayolan himoyasiz his qiladi: gurzi va qalqon bilan uning vazifasi aniq — ushlab turish va pana qilish; bolg‘a bilan esa nishonni o‘zi tanlashi, tavakkal qilishi va urishi kerak.

Yigirma yildan ortiq xizmati mobaynida Ratibor bir necha knyazdan uzoqroq yashadi va hech kim qo‘shiq to‘qimagan ko‘plab mayda yurishlardan omon qaytdi. Dastlabki yillarda u knyaz drujinasida ikki xil voyevoda qo‘l ostida xizmat qildi, so‘ngra Mstislav to‘plagan guruhga qo‘shildi. Uylangan edi. Xotini og‘ir tug‘ruq paytida vafot etdi, bola ham tirik qolmadi. U qayta uylanmadi.

Qarindoshlari bilan deyarli aloqa qilmaydi. Otasi allaqachon olamdan o‘tgan, aka-ukalaridan biri temirchixonani yuritadi, ikkinchisi monastirga ketgan. Ratibor ba’zan ulardan birining oilasiga pul jo‘natib turadi, ammo yillardan beri ularnikiga bormagan. O‘ziga buni xizmat bilan izohlaydi. Aslida u yigirma yoshida tashlab ketgan hayotga qanday qaytishni shunchaki bilmaydi.

Jangdan tashqari, u qurol va zirhning holatini baholay oladi, oddiy narsalarni tuzata oladi, qarorgoh qura oladi, navbatchilikni taqsimlay oladi va odamlarni vahimaga tushmay zarba ostidan olib chiqa oladi. Yoshlarni yomon o‘rgatmaydi, garchi ularni ovoz chiqarib kamdan kam maqtasa ham.

U kamgap, ammo qovog‘i soliq emas. Hazil-mutoyibasi quruq: hazilni mutlaqo jiddiy chehra bilan qiladi. Maqtanchoqlikni yoqtirmaydi va o‘z g‘alabalarini deyarli hech qachon tilga olmaydi.

Qarorgohda u boshqalarga buni hech kim sezmaydigan qilib g‘amxo‘rlik qiladi: tasmalarni tekshiradi, yoshlarni kiyimlarini quritishga haydaydi, birovning anjomini tuzatadi, kimgadir yaxshiroq ulushni qoldiradi. Rahmat aytishsa, shunchaki ertaga holsizlangan odamni o‘z yelkasida ko‘tarib yurishni istamasligini aytadi.

Bu drujinani to‘plagan Mstislav qo‘l ostida Ratibor unda qolganlarning hammasidan uzoqroq xizmat qildi va bahorda uni o‘z qo‘li bilan dafn etdi. Bayroq, odatga ko‘ra, o‘g‘liga o‘tdi — odamlar esa avvalgidek savollari bilan Ratiborning oldiga kelishadi.

Shunday bo‘lishi uchun u hech narsa qilmagan va buni o‘zgartirish uchun ham hech narsa qilmayapti. Lyutoborning huquqiga qarshi qo‘yadigan hech narsasi yo‘q: uning ortida na urug‘, na yer, hatto knyazning yorlig‘i ham yo‘q — yigirma yildan ortiqroq xizmat va og‘ir qalqon, xolos. Buni istamaydi ham. Ratibor o‘zi haqida bir narsani juda yaxshi biladi: jangda u tez qaror qiladi, jangdan tashqarida esa umuman qaror qilmaydi.

Eng qiyini esa unga aynan Lyutobor bilan. Ratibor bunday yigitlarning o‘nlabini ko‘rgan — qobiliyatli, shovqinli, o‘zini yetarlicha qadrlashmayapti, deb ishongan — va ularning yarmini tuproqqa topshirgan. Lyutobor uning har bir tanbehida u yerda yo‘q narsani eshitadi va o‘chakishib teskarisini qiladi. Ratibor u bilan boshqacha gaplashish kerakligini biladi. Uddalay olmaydi. Drujinada uni «qo‘zg‘alma» va «ushlab tur» deyishga o‘rgatishgan, yigitga hech kimga, ayniqsa unga, hech narsani isbotlashi shart emasligini tushuntirishga emas.

Bir paytlar u Hlib ismli bir kishi bilan yonma-yon xizmat qilgan; o‘sha odam o‘zi bajargan bir buyruq tufayli boyar drujinasini tark etgan edi. Ratibor o‘shanda uni tushunmadi va buni ochiq aytdi: buyruq qonuniy edi, guruh o‘z ishini qildi, undan nima chiqqanini esa Hlib hal qilmagan. Ratibor bunga ishonchini yo‘qotguncha bir necha yil o‘tdi. U hanuz o‘sha Hlib bilan yana uchrashishni xohlarmidi-yo‘qmi, bilmaydi.

Uning eng yomon xislati — boshqalar uchun mas’uliyatdan voz kecha olmasligi. Ratibor har bir xavfni oldindan ko‘rishi va boshqalarning har bir xatosini tuzatishi shart deb ishonadi. Yonida kimdir halok bo‘lsa, u doim o‘zining aybini topadi.

Shu bilan birga, katta qarorlarda u suyanish mumkin bo‘lgan buyruq, qonun yoki o‘zidan kattaroq kishini izlaydi. Jangda Ratibor tez harakat qiladi. Jangdan tashqarida esa nima to‘g‘riligini o‘zi belgilashdan qo‘rqadi va buni intizom deb ataydi. Intizomning bunga aloqasi yo‘q. Shunchaki drujinada xato uchun uni buyurgan odam javob berardi, Ratibor esa yigirma yil davomida bajaruvchi bo‘lib keldi. U suyangan sarkardani bahorda dafn etishdi. Endi buyruqlarni unga suyanadigan yigirma uch yoshli yigit beradi.