Radovan

Tarix

Radovan qarorgohda qancha suli qolganini doim biladi.

Bu fazilat ham, hatto xo‘jayinlik odati ham emas, garchi u xo‘jayin bo‘lgan bo‘lsa-da. Uni har oqshom uxlashdan oldin qilichi qayerda yotganiga qarab qo‘yishga undaydigan xislat ham aynan shu.

U Moroviysk yaqinidagi katta bir hovlida, deyarli har kuni savdogarlar, yo‘lovchilar va kichik harbiy guruhlar o‘tib turadigan yo‘l bo‘yida voyaga yetdi. Otasining yeri, otlari va bir nechta aravasi bor edi, ammo u faqat xo‘jalik bilan kun ko‘rmasdi: odamlarga tunash uchun joy berar, otlarini almashtirar, mollarni shimolga, yanada uzoqqa eltishga ko‘maklashardi. Radovan to‘ng‘ich o‘g‘il edi va vaqti kelib hovli o‘ziga qolishini bolaligidan bilardi. Otasi unga don qoplarini sanashni, yo‘lga chiqishdan oldin g‘ildiraklarni tekshirishni va odamga faqat egnidagi kiyimi yaxshi bo‘lgani uchun ishonmaslikni o‘rgatdi. Undan jasorat emas, hovlini tartibda tutish mahorati kutilardi va uzoq vaqt bu uni to‘la qanoatlantirib keldi.

Qurol bilan uni yo‘l tanishtirdi. Karvonlar ba’zan hovlida bir necha kunlab turib qolar, ular bilan birga turli yurtlardan kelgan qo‘riqchilar ham to‘xtardi. Fustibalni Radovan ilk bor g‘arbdan kelgan savdogarlarni kuzatib borayotgan keksa bir yollanma jangchining qo‘lida ko‘rdi va bu qurol unga bema’ni tuyuldi — uzun, noqulay, oddiy palaxmondan ancha ko‘p joy talab qiladi. U otishga uringan ilk toshlar nishondan boshqa hamma yoqqa uchib ketdi.

Aynan shuning uchun u to‘xtamadi. Qanday ishlashini tushunmagan narsalar Radovanning doim jig‘iga tegardi.

Keksa qo‘riqchi oyog‘i sinib, ularning hovlisida qariyb bir oy qolib ketdi. Shu vaqt ichida Radovan toshni to‘g‘ri joylashni, qo‘yib yuborish lahzasini his qilishni va yomon siltovni qo‘l kuchi bilan tuzatishga urinmaslikni o‘rgandi. Darrov aniq otadigan bo‘lib qolmadi, ammo fustibalning asosiy afzalligini tez angladi: joyni to‘g‘ri tanlasang, jangni ko‘pchilik raqiblar javob qaytara olishidan oldinroq boshlash mumkin. Bu fikr unga yoqdi.

Radovan yigirma olti yoshda bo‘lganida otasi og‘ir kasalga chalindi. Keyingi bir necha yil u xo‘jalikdan deyarli chiqmadi va asta-sekin oilaning barcha ishlarini o‘z qo‘liga oldi, otasi vafot etgach esa hovli unga o‘tdi. Aynan o‘shanda Radovan keyinchalik umrining eng katta xatosi deb atagan voqea yuz berdi.

Atrofda bir necha bor yo‘lovchilarni talashdi. Odamlar yo‘l bo‘ylab kichik to‘dalarga to‘planayotgan qaroqchilar haqida gapirishardi. Qo‘shnilar birgalikda qorovul qo‘yishni taklif qilishdi, biroq Radovan rad etdi: unga hujumchilar osonroq o‘lja izlayotgandek, doim odam gavjum bo‘ladigan katta hovliga bosh suqmaydigandek tuyuldi.

Qaroqchilar kechasi keldi. Xo‘jalikni tezda egallay olmadilar, lekin ikki imoratga o‘t qo‘yib, yashovchilarni hovliga haydab chiqarishga urindilar. Radovan mudofaani o‘z vaqtida uyushtirishga ulgurdi: dushmanlar yaqinlashib kelayotganda devor ortidan fustibal bilan tosh otdi, ular darvozaga yetib kelganida esa qilich va qalqonni oldi. Hujum qaytarildi. Uning ukalaridan biri halok bo‘ldi.

Shundan so‘ng Radovan biror xavfning yuz berishi dargumon, deb boshqa hech qachon aytmadi.

Xo‘jalikni u boshqa ukasiga qoldirdi. Oila avvaliga buni vaqtinchalik qaror deb bildi, Radovanning o‘zi ham bor-yo‘g‘i bir necha oyga ketayotganini aytdi: atrofda izg‘ib yurgan qaroqchilar to‘dasini topadi, yo‘llarni xavfsizroq qilishga ko‘maklashadi va qaytib keladi. Qaytmadi. O‘shandan beri ko‘p yillar o‘tdi — karvonlar, bojxonalar, shahar darvozalari, qorovulxonalar va qisqa yurishlar. Guruhlarni u yoshligida ish almashtirishi mumkin bo‘lganidan ancha kamroq almashtirdi: agar ishonsa bo‘ladigan odamlarni yoki behudaga ahmoqlik qilmaydigan qo‘mondonlarni topsa, Radovan qolishni afzal ko‘radi.

Eng uzoq vaqt u keraksiz to‘qnashuv boshlamaydigan va chekinish yo‘lini jang boshlanmasidan oldin o‘ylab qo‘yadigan Borivoy ismli navkar qo‘l ostida xizmat qildi. Radovan hanuz uni o‘zi xizmat qilgan eng yaxshi qo‘mondon deb hisoblaydi. Shunday odam bilan ham kimdir til topisha olmagani uning uchun hamon jumboq.

Xizmat yillarida u o‘zidan chaqqonroq va kuchliroq, qilichni ancha yaxshi ishlata oladigan yosh jangchilarni ko‘p ko‘rdi. Ularning ko‘pidan u uzoqroq yashadi. Bu uni jasurroq qilmadi — aksincha desa bo‘ladi. Radovan qandaydir yo‘l bilan qutulib ketiladigan vaziyatga tobora kamroq ishonadi va oddiy ustunlikni tobora ko‘proq qadrlaydi: yaxshi mavqe, mustahkam zirh, yetarli tosh zaxirasi va chindan ham va’da bergan joyida turadigan safdosh.

Og‘ir zirh kiyishni u qo‘l jangini yaxshi ko‘rgani uchun boshlamadi. Aksincha: fustibal uni ko‘zga tashlanadigan nishonga aylantirishini tez tushundi. Kamonchilar uni joyini tashlab ketishga majburlamoqchi bo‘lishar, palaxmonchilar tosh bilan javob qaytarishar, uzoqdan yeta olmaydiganlar esa shunchaki oldinga yurishardi. Kuchini tinimsiz chekinishga sarflashni Radovan istamasdi, zirh esa unga maydon yaxshi ko‘rinadigan joyda qolish imkonini berardi. Yosh o‘tgan sari bu yanada muhimroq bo‘ldi: u allaqachon guruhdagi eng harakatchan jangchi bo‘lishga urinmaydi, balki qayerda turishini bir marta to‘g‘ri hal qilishga harakat qiladi.

Jangda u deyarli har doim chindan ham javob qaytara oladigan eng uzoqdagi nishondan boshlaydi. Eng yaqindagi raqib, agar u hali bir muddat xavf tug‘dirmasa, uni kam qiziqtiradi; buning o‘rniga Radovan kamonchilarni, palaxmonchilarni, uloqtiruvchilarni va asosiy saf ortidagi odamlarni izlaydi. U o‘zini yaxshi kamonchidan mohirroq otuvchi deb hisoblamaydi. U shunchaki otishni ertaroq boshlashga harakat qiladi.

Fustibal ko‘p kuch talab qiladi, shuning uchun Radovan butun jang davomida bir xil sur’atni saqlamaydi: kuchli otishdan keyin biroz kutib turishi, maydonni chamalab olishi va shundan keyingina navbatdagisiga tayyorlanishi mumkin. Yoshroq otuvchilar ba’zan bu tanaffuslarni sustkashlik deb o‘ylashadi. Radovan buni dushmandan oldin nafasi qaytib qolishni istamaslik deb ataydi.

Agar raqib baribir unga yetib kelsa, u fustibalni chetga qo‘yib, qilich va o‘rta qalqonni oladi-da, joyida qoladi. Qalqon aynan o‘rta. Og‘iri yaxshiroq to‘sardi, biroq qilich bilan beradigan javob zarbasini yanada zaiflashtirardi: Radovanga qalqon ortida vaqt yutishgina emas, raqib uni yaqin jangda jazosiz ushlab tura olmasligi uchun yetarlicha xavfli javob qaytarish imkoni ham kerak. Oldida yana bo‘shliq ochilishi bilanoq u fustibalga qaytadi. Qilich u uchun ikkinchi hunar emas: u yakkama-yakka olishuvlarni yoqtirmaydi va yaqin jangni o‘zi deyarli hech qachon izlamaydi. Uning vazifasi oddiyroq — raqibning tezda o‘tib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik. U chetlab o‘tishga ulgurmagan zarbalarni zirh o‘ziga oladi, qalqon esa vaqt beradi. Hatto unga bir nechta dushman yetib kelganida ham Radovan mavqeini darhol tashlab ketmaydi — lekin shu lahzadan boshlab vaqt endi unga qarshi ishlayotganini yaxshi tushunadi.

Kundalik hayotda u asl kasbi jangchilik bo‘lgan odamdan ko‘ra hovli xo‘jayiniga ancha ko‘proq o‘xshaydi. Doim zaxiralarni sanaydi, kimga nima berilganini eslab qoladi va yaxshi narsalar faqat noto‘g‘ri saqlangani sababli buzilib qolsa, jahli chiqadi. Qarorgohda biror narsa tugab qolsa, Radovan deyarli har doim buni boshqalardan oldin biladi — va yoshlar buni to‘ng‘illash deb atab, ikki kundan keyin zaxira tasmani qayerdan olish mumkinligini so‘rab kelishganda, ayniqsa achchiqlanadi. Odatda Radovan biladi. Odamlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘ladi: birinchi taassurotga ishonmaydi, gapirgandan ko‘ra ko‘proq tinglaydi, mayda nomuvofiqliklarni yodda saqlaydi va javob o‘z-o‘zidan ayon bo‘lishini kuta olsa, to‘g‘ridan to‘g‘ri savol berishni yoqtirmaydi.

Bir paytlar u Ratibor bilan birga bir necha yil xizmat qilgan va chetdan ular bir xil ko‘rinardi: o‘zgalarning tasmalarini tekshiradigan va o‘zgalarning zaxiralarini sanaydigan ikki keksaroq erkak. Aslida umumiy jihatlari kam. Ratibor buni o‘zini hamma uchun mas’ul deb bilgani uchun qiladi. Radovan esa — hammasi joyida bo‘lib ketishiga ishonmagani uchun. Biri kimni himoya qilishni izlaydi; ikkinchisi nima noto‘g‘ri ketishini izlaydi. Ular juda yaxshi chiqishishardi va har biri ikkinchisini biroz g‘alati deb bilardi.

Uning qo‘l ostida yarim yil yurgan Borimir ismli yosh bolg‘achi bilan esa ishlar ancha yomon kechdi. Borimir nishonni bir marta tanlar va qarorini boshqa qayta ko‘rib chiqmasdi, Radovan esa har bir qarorini so‘nggi lahzagacha qayta ko‘rib chiqadi. Ikkalasi ham boshqasi bir kun shu sababdan halok bo‘lishiga amin edi. Ikkalasi ham yanglishdi — hech bo‘lmasa, hozircha.

U doim eng yomonini kutadi va bu undagi eng og‘ir jihat. U hamisha oziq-ovqat zaxirasi, yana bitta chekinish yo‘li, qo‘shimcha soqchi va birinchi reja barbod bo‘lsa, ishga solinadigan reja bo‘lishini istaydi. Yurishda bu ko‘pincha odamlarning jonini saqlab qoladi. Oddiy hayotda esa uni og‘ir qo‘shniga aylantiradi: Radovan ba’zan odam chindan ham tasodifan kechikkaniga, birovning xatosi beparvolik bo‘lmaganiga, tundagi g‘alati tovush esa shunchaki tovush ekaniga qiyinchilik bilan ishonadi. Hujumchilar kelmaydi, deb amin bo‘lgan o‘sha tunini u haddan ziyod yaxshi eslaydi.

Yillar o‘tib bu xislat susaymadi. U faqat kamroq ko‘zga tashlanadigan bo‘ldi: Radovan ko‘rgan har bir xavfi haqida ovoz chiqarib gapirmaslikni o‘rgandi. Bu u xavflarni ko‘rmay qo‘yganini anglatmaydi.

Aynan shuning uchun u uxlashdan oldin doim qilichi qayerda yotganiga, qalqon tasmasi bo‘shab qolmaganiga va o‘z o‘rnidan chiqish yo‘ligacha necha qadam ekaniga qarab qo‘yadi. Ko‘p tunlar hech narsa sodir bo‘lmasligini u allaqachon biladi. Bu bilim unga yetarli emas.