Lyubava

Tarix

Lyubava hech qachon kuchli bo‘lmagan. Buning o‘rniga biror ishni kun bo‘yi qila olardi.

Tegirmon Bohuslavldan quyiroqda, naq Ros daryosining o‘zida turardi va uni otasi yuritardi. Oila boy emasdi, ammo to‘q yashardi: deyarli yil bo‘yi don tortishardi, o‘rim-yig‘im paytida esa tegirmon yonida atrofdagi qishloqlardan kelgan aravalar bir necha kunlab kutib turardi. Lyubava qop tashirdi, donga qarab turardi, odam yoki asbob uchun shaharga yugurib borardi, oqimning yuqorisida suvni tekshirardi. Otasi uni ertalab biror yumushga yuborsa, u qaytib kelib, keyingi yumushni olardi va yana yo‘lga tushardi, qancha yo‘l bosib qo‘yganini deyarli o‘ylamasdi. Unga harakatning o‘zi yoqardi. Eng yomon kunlar tegirmon buzilib, hamma shunchaki ustani kutib o‘tirgan kunlar edi.

Palaxmonni ham u ilk bor o‘sha yerda qo‘liga oldi: donga yopiriladigan qushlarni odatda qichqirib yoki tosh otib haydashardi, ishchilardan biri esa unga pishiq arqondan oddiy palaxmon to‘qishni ko‘rsatdi. Avvaliga Lyubava hatto daraxtga ham tegiza olmasdi. U eshik yonidagi sopol ko‘zani sindirib qo‘ymaguncha aka-ukalari kulib yurishdi; shundan keyin otasi unga tegirmon yonida mashq qilishni taqiqladi, u esa shunchaki nariroqqa ketdi. Ros daryosi bo‘ylab tosh ham, shahar tashqarisida joy ham yetarli edi.

Palaxmon endi doim u bilan birga yurardi — suvga ketayotganda ham, yaylovda ham, yo‘l bo‘yida kutib turganda ham, — va vaqt o‘tib, undan tosh otish Lyubava uchun toshni qo‘l bilan otish kabi tabiiy harakatga aylandi.

Undan jangda foydalanishni esa ancha keyin va begona odamdan o‘rgandi. Tegirmon yonida savdo karvonlarining qo‘riqchilari tez-tez to‘xtab o‘tishardi; Yarina ismli yoshi o‘tib qolgan palaxmonchi ayol Lyubavaning mashq qilayotganini bir necha marta ko‘rgach, unga mo‘ljalga tegizish — ishning yarmi, xolos, deb birinchi bo‘lib tushuntirdi.

Yarina uni o‘rganib qolgan hamma narsasining teskarisini qilishga majbur qilardi. Otdi — joyidan ketdi. Palaxmonni tayyorladi. Boshqa joydan otdi. Yana bir bor siljidi. Avvaliga Lyubava buning nima keragini tushunmasdi: mo‘ljalga yomonroq tegizar, oyoqlari chalkashar, vaqt yo‘qotardi. Yarina qimirlamay turgan odamni ikkinchi marta topish juda oson ekanini tushuntirardi — ayniqsa birinchi tosh dushmanlardan biriga borib tekkan bo‘lsa. Uning fikricha, yaxshi palaxmonchi dushmanni har safar u qayerda turganini qaytadan aniqlashga majbur qilishi kerak.

Bu fikr unga yoqdi. Lyubava qirg‘oq bo‘ylab bir necha joyni tanlab, ular orasida yurishni boshladi, palaxmonni yurib ketayotib tayyorlashni o‘rgandi, toshlarni oldindan qidirib qo‘ydi, keyingi otishdan so‘ng qayerga chekinishini yodda tutdi. Aynan o‘shanda uning chidamliligi ilk bor jangovar ustunlikka aylandi: toshni baquvvat erkakdan kuchliroq ota olmasdi va tajribali palaxmonchidan har doim ham aniqroq tegizavermasdi, biroq yigirmanchi otishdan keyin ham birinchisidan keyingidek deyarli tez harakatlanardi.

Birinchi haqiqiy jangni u o‘n to‘qqiz yoshida ko‘rdi: bir necha qurollangan odam tegirmon yonida kutib turgan aravalarga hujum qildi. Lyubava ichkarida qolishi mumkin edi. Qolmadi. Hujumchilardan biri uni ko‘rib qolmaguncha u taxlab qo‘yilgan g‘o‘lalar ortidan tosh otib turdi, keyin Yarinani esladi va joyini o‘zgartirdi: keyingi toshni aravaning narigi tomonidan otdi, so‘ng qirg‘oqdan, so‘ng yana tegirmonga yaqinroq joydan.

Keyin u kimga tegizganini deyarli eslay olmadi. Buning o‘rniga bir necha lahza oldin o‘zi turgan joyga, g‘o‘lalarga qadalgan kamon o‘qini yaxshi esladi. Lyubava unga uzoq tikilib turdi — qo‘rqqani uchun emas, balki yaxshi joy bilan bir lahza oldin yaxshi bo‘lgan joy o‘rtasidagi farqni ilk bor juda aniq anglagani uchun.

Shundan keyin u karvonlar bilan yura boshladi: avval qo‘shni manzilgohlarga, keyin Kiyevga, keyin savdo yo‘llari bo‘ylab yana bir necha kunlik nariga. Bu otasiga yoqmasdi, ammo uni baribir tegirmon yonida ushlab qola olmasligini ko‘rib turardi. Lyubava hech qachon harbiy shon-shuhratni istamagan — unga shunchaki doim atrofga qarab turish kerak bo‘lgan, xavfning o‘zi kelishini kutib o‘tirilmaydigan ish yoqardi.

Qilich birinchi katta xatodan keyin paydo bo‘ldi. Karvonga hujum paytida u oldidagi odamlarni haddan tashqari uzoq kuzatib, aravalarni yon tomondan aylanib o‘tgan erkakni payqamay qoldi; toshni tayyorlashga ulgurmasidanoq o‘sha erkak uning yoniga yetib keldi, Lyubavaning qo‘lida esa faqat pichoq bor edi. U boshqa qo‘riqchi hujumchini to‘sib olmaguncha aravalar orasida chekinib bordi. Jangdan keyin o‘sha qo‘riqchi unga keyingi safar ulgurmasligi mumkinligini aytdi.

Qilichni u birinchi duch kelgan katta shahardayoq sotib oldi va bir necha oy u bilan jang qilishni o‘rganishga astoydil urindi, keyin esa yaxshi qilichboz bo‘la olmasligini tushundi: raqibga shunchalik yaqin turishki, sen unga qaysi harakat bilan yetsang, u ham senga xuddi o‘sha harakat bilan yeta olsa — bu unga yomon savdodek tuyulardi. Shunday bo‘lsa-da, o‘zini himoya qilishni o‘rgandi — zarbani qaytarish, oldinga tashlanib sanchish, raqibni bir lahza to‘xtashga majbur qilish. Ammo uning uchun qilichning maqsadi doim bitta: masofani yana uzaytirishga yetadigan vaqtni yutib olish. U hech qachon qilichni yaxshi ishlata olaman, demaydi. O‘z vaqtida to‘xtashni bilaman, deydi.

Jangda u otgandan keyin deyarli hech qachon joyida turib qolmaydi — dushman uzoqda bo‘lsa ham, hali hech kim u tomonga qaramayotgan bo‘lsa ham. Hujumdan keyingi harakat allaqachon qaror bo‘lmay qolgan; bu odat. Lyubava doim o‘zi bilan eng yaqin raqib o‘rtasida tanlov qilishga yetadigan bo‘sh joy qoldirishga intiladi: yana bir otish, yonga bir qadam, chekinish, aylanib o‘tish, boshqa nishon. Bunday tanlov bo‘lmaydigan joylarni — tor o‘tish joylarini, burchaklarni, zich safni, orqadagi devorlarni yoqtirmaydi. Ayniqsa, bu yerdan chekinadigan joy yo‘q, deydigan odamlarni yoqtirmaydi. Uning fikricha, agar bu chindan shunday bo‘lsa, demak, kimdir avvalroq xato qilgan.

Yengil zirh kiyishi ham xuddi shu mantiqdan. Uzoqdan uchib keladigan tosh yoki o‘qni Lyubava ko‘rmaydi ham, chetlab ham o‘tolmaydi — ulardan hech bo‘lmasa qandaydir bir qatlam kerak. U tekinga kelmaydi: temir ostidagi har bir qadam ko‘proq kuch talab qiladi, va bu ustamaga u rozi. Undan nariga savdo foydasiz bo‘lib qoladi: qalinroq anjom chetlanish qobiliyatining bir qismini tortib oladi, eng og‘iri esa buning ustiga har bir joy almashishni ham qimmatlashtiradi. Lyubava esa butun jangini zarba umuman bo‘lmasligi ustiga quradi: chiziqdan chiqish, masofani uzish, mo‘ljallangan joyda bo‘lmaslik. Aynan shuni undan tortib oladigan zirh uni emas, unga yetib kelgan odamni himoya qiladi.

Aynan shuning uchun unga Predslavani tushunish qiyin. Ular bir necha bor bitta safda turishgan va Lyubava har safar qaytadan hayron qolardi: Predslava ataylab ketish niyati bo‘lmagan joyni egallab, u yerda o‘zini butunlay xotirjam his qila oladi. Predslava bunga javoban, odam har doim ham masofani tanlashga haqli emas, deydi. Lyubava rozi bo‘ladi — keyin esa baribir orqasida bo‘sh joy bor-yo‘qligini tekshirib qo‘yadi.

Yanka bilan esa aksincha. Lyubava shunchalik tirishib yaratadigan o‘sha masofani Yanka o‘z ixtiyori bilan bosib o‘tadi va Lyubava har safar bu yomon tugaydi, deb o‘ylaydi. Ba’zan shunday bo‘ladi ham. Lekin ancha ko‘p hollarda Yanka butun-sog‘ va o‘zidan juda mamnun bo‘lib qaytadi, bu esa Lyubavaning jig‘iga yanada qattiqroq tegadi.

Kundalik turmushda u jangda tuyulganidan ko‘ra xotirjamroq: shovqin-suronli emas, katta davralarni yoqtirmaydi, birovlarning suhbatini deyarli aralashmay uzoq tinglay oladi. Biroq unga qimirlamay o‘tirish qiyin, eng yaxshi esa yurib ketayotib o‘ylaydi — qiyin qaror qabul qilish kerak bo‘lsa, deyarli doim biror yoqqa borishga bahona topadi. Palaxmoniga juda sinchkovlik bilan qaraydi, eskirgan arqonlarni uzila boshlamasidan oldin almashtiradi va bir nechta ayniqsa ko‘ngildagidek toshlarni amaliy ma’nosi bo‘lganidan ancha uzoqroq vaqt yonida olib yuradi.

Eng katta xatosini u bir necha yillik xizmatdan keyin qildi. Kichik bir guruh odamlarni yo‘lning o‘rmonli qismidan olib o‘tayotgan edi, ularga to‘satdan, bir yo‘la ikki tomondan hujum qilishdi. Lyubava qariyb bir yil birga xizmat qilgan qo‘riqchi ayol boshqalardan ajralib qoldi. Lyubava uni ko‘rib turardi. Yaqinlashishga urinib ko‘rishi mumkin edi. Urinmadi — masofada qoldi va uning atrofidagi odamlarga tosh otishda davom etdi. Bir zarba tegdi. Ikkinchisi yonidan o‘tib ketdi. Keyin kech bo‘ldi.

Jangdan keyin u ko‘p marta o‘zini yaqinlashish hech narsani o‘zgartirmas edi, deb ishontirdi. Balki ikkalasi ham halok bo‘lardi. Balki u boshqalarga faqat xalaqit berardi. Balki uning qarori to‘g‘ri bo‘lgandir. Eng yomoni shuki, bularning hammasi bir vaqtning o‘zida haqiqat bo‘lishi mumkin.

O‘shandan beri Lyubava ehtiyotkorlikni qo‘rqoqlik bilan adashtirishlarini yoqtirmaydi. Ammo kimdir o‘zi omon qolishiga imkon bergan har qanday qarorni ehtiyotkorlik deb atasa, bu uning g‘ashini yanada ko‘proq keltiradi. Chunki u endi masofani qisqartirmaslikka qaror qilib bo‘lgach, buni o‘ziga izohlash naqadar oson ekanini biladi.

Kuzda uyidan otasi kasal ekani haqida xabar keldi. O‘sha oqshomiyoq Lyubava yo‘l necha kun olishini hisoblab chiqdi, qaysi karvon bilan ketishini tanladi va bu haqda ikki kishiga aytdi. Karvon usiz jo‘nab ketdi. Keyingisini ham u xuddi shunday sinchkovlik bilan tanladi. Yana bir qadam orqaga, yana ozgina vaqt, hamma narsa yaxshiroq ko‘rinadigan yana bir joy — jangda bu uning jonini saqlab qoladi.

Yarina sochlari oqargunicha yashadi va o‘z to‘shagida vafot etdi. Kimdir Lyubavaning jang uslubini qo‘rqoqlik deb ataganida, u har safar buni eslaydi. Va tegirmonga qaytmaganiga mana uchinchi yil ketayotganini, holbuki u yerga to‘rt kunlik yo‘l ekanini bir marta ham ovoz chiqarib aytmagan.